Tết Đoan ngọ là tết truyền thống rơi vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, dân gian quen gọi là Tết diệt sâu bọ (hay giết sâu bọ). Vậy tết Đoan ngọ là ngày gì? Đó là ngày giữa năm, lúc trời bắt đầu nóng gắt; sáng sớm người ta ăn hoa quả, cơm rượu nếp, bánh tro, đến trưa thì cúng gia tiên và hái lá làm thuốc.
| Nghĩa tên gọi | 端午: đoan là mở đầu, ngọ là giờ ngọ (giữa trưa), cũng chỉ tháng năm âm lịch |
| Thời điểm | Mùng 5 tháng 5 âm lịch; lễ cúng thường vào giờ Ngọ (11–13 giờ) |
| Tên gọi khác | Tết diệt sâu bọ, Tết Đoan dương, Tết nửa năm |
| Món quen thuộc | Cơm rượu nếp, bánh tro (bánh gio, bánh ú), hoa quả đầu hạ |
| Vùng miền | Có ở cả ba miền; món cúng và món ăn mỗi nơi một khác |
Tết Đoan ngọ: chữ 端午 và ngày mùng 5
Đoan ngọ là từ Hán Việt. Chữ 端 (đoan) có nhiều nghĩa, trong đó có nghĩa là đầu, mối, mở đầu, như trong khai đoan. Chữ 午 (ngọ) là chi thứ bảy trong mười hai địa chi; giờ ngọ là khoảng 11 giờ trưa đến 1 giờ chiều.
Thiều Chửu giảng thêm một nghĩa nữa của chữ ngọ: theo lịch cũ, tháng năm âm lịch ứng với chi ngọ nên gọi là ngọ nguyệt, và mồng năm tháng năm vì thế là tết đoan ngọ. Nên đoan ngọ nghĩa là gì có hai cách giải thích đều có cơ sở: “đầu giờ ngọ” (giữa trưa, lúc dương khí mạnh nhất trong ngày) hoặc “ngày đầu của tháng ngọ”. Cả hai cùng hướng về một ý: đây là lúc nóng nhất, gần tiết Hạ chí. Tiết ấy rơi vào khoảng 21 hoặc 22/6 dương lịch; ngày hạ chí cũng là ngày có ban ngày dài nhất năm ở nước ta.
Tên Đoan dương cũng cùng ý ấy, dương là khí dương. Còn cái tên dân dã Tết giết sâu bọ thì đến từ phong tục, kể ở phần dưới.
Lịch cũ còn một tết khác đặt tên theo con số: mồng 9 tháng 9, ngày và tháng cùng là số chín, tức Tết Trùng Cửu với tục đeo thù du, uống rượu cúc.
Khuất Nguyên, ông Đôi Truân và chuyện diệt sâu bọ
Về nguồn gốc, có hai lối kể quen thuộc, cả hai đều là truyền thuyết.
Truyền thuyết Trung Quốc gắn ngày này với Khuất Nguyên, vị quan trung thành nước Sở thời Chiến Quốc, can vua không được, bị đày rồi gieo mình xuống sông Mịch La. Người ta kể rằng ông mất đúng ngày mùng 5 tháng 5, nên hằng năm dân chúng làm lễ tưởng nhớ. Dù vậy, các nhà nghiên cứu lưu ý sử sách Trung Quốc không có tư liệu chắc chắn chứng minh tết này bắt đầu từ Khuất Nguyên.
Ở Việt Nam, cách hiểu phổ biến lại gắn với mùa màng. Dân gian kể rằng có năm vừa được mùa thì sâu bọ kéo đến phá. Một ông lão tự xưng là Đôi Truân bày cho dân lập đàn cúng bánh tro, hoa quả và vận động thân thể; sâu bọ chết hết. Ông dặn năm nào đến ngày ấy cũng làm như thế. Có ý kiến cho rằng Tết Đoan ngọ của người Việt có chung gốc với cư dân trồng lúa nước vùng Bách Việt: người ta đánh dấu lúc giao mùa nóng, sâu bệnh và bệnh tật dễ phát sinh.
Đoan ngọ cũng có mặt ở Hàn Quốc, Nhật Bản, nên thường được xếp vào nhóm phong tục chung của vùng Đông Á. Một tết khác cũng có truyện kể từ Trung Quốc là tết mùng 3 tháng 3, xem sự tích tết bánh trôi bánh chay Hàn thực.
Sáng mùng 5 người Việt ăn gì, làm gì
Ăn hoa quả, cơm rượu nếp lúc mới ngủ dậy
Theo tục cũ, sáng mùng 5 vừa thức dậy, người ta ăn vài miếng cơm rượu nếp, rồi đến hoa quả đầu mùa như mận, vải. Dân gian tin vị men cay, vị chua chát sẽ “diệt” sâu bọ, giun sán trong bụng. Đây là niềm tin truyền miệng, không phải cách tẩy giun; muốn tẩy giun thì phải theo hướng dẫn của cơ sở y tế.
Cúng gia tiên vào giờ Ngọ
Mâm cúng thường nhỏ, gồm cơm rượu, bánh tro, hoa quả, hương hoa; nhiều nhà đặt thêm quả dưa hấu. Nhiều nhà chọn cúng quanh giữa trưa, đúng như tên gọi đoan ngọ, dù cũng có nơi cúng từ sáng sớm.
Hái lá mùng 5
Đến giờ Ngọ, nhiều nơi đi hái lá cây quanh vườn, quanh đồi đem phơi khô nấu nước uống dần, gọi chung là lá mùng 5. Người xưa tin lá hái lúc nắng gắt nhất trong ngày tốt hơn. Bên cạnh đó còn có tục treo ngải cứu trước cửa, nhuộm móng tay cho trẻ em.
Mỗi miền một mâm
- Miền Bắc: cơm rượu nếp (có nơi làm bằng nếp cẩm), bánh gio, mận, vải.
- Miền Trung: nhiều nhà có món thịt vịt; ở Huế quen xôi ăn với thịt vịt.
- Miền Nam: bánh ú tro, chè trôi nước, cơm rượu vo viên; cộng đồng người Hoa có bánh ú to nhiều nhân.
Mùng 5 tháng 5 âm lịch còn được nhiều nơi xem là ngày giỗ Quốc mẫu Âu Cơ.
Tháng năm trong ca dao: lịch ăn tết của người làm ruộng
Ca dao có một bài kể lần lượt việc của từng tháng trong năm. Đến đoạn tháng tư, tháng năm:
Tháng tư đong đậu nấu chè,
Ăn tết Đoan ngọ trở về tháng năm.
Hai câu cho thấy Đoan ngọ là một mốc trong lịch nông nghiệp: tháng tư thu đậu, nấu chè; tháng năm đến tết giữa năm, vừa nghỉ ngơi vừa chuẩn bị vụ mới. Kiểu ca dao “tháng nào việc nấy” này có nhiều trong tuyển ca dao về nghề nông và đức cần cù; học sinh lớp 5 cũng gặp ca dao về ngày hội qua bài Ca dao về lễ hội trong sách Tiếng Việt 5.
Đoan ngọ là tết của cả nhà, khác với những lễ riêng cho từng người như lễ mừng em bé tròn một tuổi.
Đoan ngọ, hỏi đâu đáp đó
Tết Đoan ngọ là ngày gì, ứng với ngày nào dương lịch?
Là ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch. Vì tính theo âm lịch nên mỗi năm ngày dương lịch một khác, thường rơi vào cuối tháng 5 hoặc tháng 6; chẳng hạn năm 2026 là thứ Sáu, 19/6.
Tết diệt sâu bọ là gì?
Là tên dân gian của Tết Đoan ngọ. Tên này đến từ niềm tin rằng ăn cơm rượu, hoa quả sáng mùng 5 sẽ diệt sâu bọ trong người, và từ truyền thuyết về việc cúng để trừ sâu bọ phá mùa màng.
Đoan ngọ nghĩa là gì?
Đoan là mở đầu, ngọ là giờ ngọ giữa trưa hoặc tháng ngọ (tháng năm âm lịch). Hiểu chung, đoan ngọ là thời điểm mở đầu lúc nóng nhất, khi dương khí mạnh nhất.
Tết Đoan ngọ của Việt Nam có giống Trung Quốc không?
Cùng ngày, cùng tên, nhưng phần hồn khác nhau. Ở Trung Quốc, tết gắn với truyền thuyết Khuất Nguyên, đua thuyền rồng. Người Việt nhấn vào chuyện giao mùa, trừ sâu bọ, giữ sức khỏe, với cơm rượu, bánh tro, hái lá.