Có thực mới vực được đạo là câu tục ngữ ý nói phải có cái ăn, đủ no ấm trước đã thì con người mới đủ sức giữ gìn và làm theo đạo lí. Hỏi “có thực mới vực được đạo nghĩa là gì” thì gói gọn lại: miếng ăn là nền, đạo đức và việc lớn dựng lên trên nền ấy.
| Nghĩa ngắn | Đủ ăn đủ mặc rồi mới giữ được đạo lí, mới lo được việc khác |
| Loại | Tục ngữ, kinh nghiệm sống về quan hệ giữa vật chất và tinh thần |
| Từ khó | thực (食): cái ăn; vực: nâng đỡ cho đứng dậy; đạo: đạo lí, lẽ phải |
| Sắc thái | Gốc là lời đúc kết nghiêm túc; đời thường hay dùng đùa khi đói bụng |
Có thực mới vực được đạo: giảng từng chữ
Câu chỉ có sáu tiếng, nhưng ba tiếng then chốt đều dễ hiểu sai.
Thực ở đây là chữ Hán 食, nghĩa là ăn, cái ăn, cùng gốc với thực phẩm, thực đơn, ẩm thực. Đọc thành “thực” trong “sự thật” là lệch khỏi nghĩa gốc.
Vực là chữ thuần Việt. Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) xếp nó vào nghĩa động từ: nâng, đỡ cho người ốm ngồi dậy, đứng dậy; rộng ra là giúp ai đó vượt qua tình trạng yếu kém. Từ điển này còn lấy chính câu có thực mới vực được đạo làm ví dụ cho nét nghĩa thứ hai, đặt cạnh những cách nói như vực người ốm dậy, vực học sinh yếu. Như vậy “vực” không liên quan gì đến vực sâu.
Đạo là đạo lí, lẽ phải, cách sống cho ra người. Ghép lại, câu nói rằng cái ăn nâng đỡ đạo lí, như bàn tay đỡ người yếu đứng lên.
Từ nghĩa đen ấy, câu tục ngữ có hai tầng dùng. Tầng hẹp: muốn làm việc gì, kể cả học hành hay lễ nghĩa, cũng phải ăn cho đủ sức đã. Tầng rộng: đời sống vật chất được bảo đảm thì con người mới có điều kiện giữ nếp sống tử tế, lo đến văn hóa, tinh thần.
Quản Tử từng nói gần như vậy hơn hai nghìn năm trước
Chưa có tài liệu nào xác định câu tục ngữ ra đời ở đâu, lúc nào. Điều thú vị là ý của nó rất gần một câu nổi tiếng trong sách Quản Tử, thiên Mục dân, bộ sách Trung Hoa gắn với tên Quản Trọng, tể tướng nước Tề thời Xuân Thu:
倉廩實而知禮節，衣食足而知榮辱。
Thương lẫm thực nhi tri lễ tiết, y thực túc nhi tri vinh nhục.
Dịch ý: kho lẫm đầy thì dân biết lễ tiết, cơm áo đủ thì dân biết vinh nhục. Tư Mã Thiên dẫn lại đúng câu này trong Sử kí, phần Hóa thực liệt truyện; một số bản Quản Tử chép chữ 而 (nhi) thành 則 (tắc), nghĩa không đổi. Nói câu tục ngữ “dịch từ” Quản Tử thì chưa đủ căn cứ; chỉ nên nói hai bên gặp nhau ở một ý.
Câu này thuộc nhóm tục ngữ về con người và xã hội, được giới thiệu ở bài đặc điểm và các nhóm tục ngữ Việt Nam.
Câu gần ý, câu “cãi lại” và những chỗ dễ hiểu lệch
| Câu | Quan hệ với “có thực mới vực được đạo” | Ý chính |
|---|---|---|
| Dĩ thực vi tiên | Gần ý | Việc ăn được đặt lên hàng đầu |
| Trời đánh tránh bữa ăn | Gần ý | Bữa ăn là điều hệ trọng, đến trách phạt cũng phải chờ |
| Đói cho sạch, rách cho thơm | Bổ sung, như một lời “cãi lại” | Dù nghèo đói vẫn phải giữ phẩm giá |
| Giấy rách phải giữ lấy lề | Bổ sung | Sa sút đến đâu cũng giữ nề nếp, gia phong |
Đặt hai nhóm cạnh nhau mới thấy ông cha không hề mâu thuẫn. Một bên nhìn thực tế: người đói khó mà nghĩ đến lễ nghĩa, nên muốn giữ đạo phải lo cái ăn. Bên kia là đòi hỏi với từng người: thiếu thốn đến đâu cũng không được lấy đó làm cớ để làm điều xấu.
Chỗ dễ hiểu lệch nhất là biến câu tục ngữ thành lời bào chữa kiểu “chưa giàu thì chưa cần tử tế”. Câu tục ngữ nói về điều kiện, không phải giấy phép. Nó nhắc người lo việc chung phải chăm cái ăn cái mặc của người khác trước khi đòi họ sống đẹp; còn với bản thân, nó không cho phép ai bỏ đạo lí chỉ vì đói.
Viết đoạn nghị luận về câu “có thực mới vực được đạo”
Đề “Suy nghĩ về câu tục ngữ Có thực mới vực được đạo” thuộc dạng nghị luận về một tư tưởng, đạo lí. Có thể đi theo bốn ý:
- Giải thích: “thực” là cái ăn, nói rộng là đời sống vật chất; “vực” là nâng đỡ; “đạo” là đạo lí. Câu tục ngữ khẳng định vật chất là nền để giữ gìn đời sống tinh thần.
- Bàn đúng: học sinh nhịn ăn sáng khó tập trung học; một gia đình túng quẫn dễ nảy sinh xích mích; nhà nước lo việc làm và chính sách an sinh cho người yếu thế chính là “vực” đời sống tinh thần của người dân.
- Bàn mở rộng: vật chất là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ. Có người giàu mà vẫn sống tệ, có người nghèo mà giữ được trong sạch. Dẫn câu Đói cho sạch, rách cho thơm để cân lại.
- Bài học: biết quý lao động làm ra cái ăn; không khinh người nghèo; không lấy cái nghèo làm cớ sống buông thả.
Dẫn chứng văn học rất sẵn: cảnh người dân trong nạn đói năm 1945 ở truyện Vợ nhặt của Kim Lân cho thấy cái đói đẩy con người đến bờ vực, mà tình thương vẫn còn. Bài phân tích truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân có nhiều chi tiết để trích. Muốn đọc thêm các mẫu cùng dạng đề, xem những bài nghị luận tư tưởng mẫu cho học sinh 11.
Có thực mới vực được đạo: vài câu hỏi hay gặp
Giải thích câu tục ngữ có thực mới vực được đạo ngắn gọn thế nào?
Phải có cái ăn, đủ no đủ ấm thì con người mới có sức và có tâm trí để giữ đạo lí, làm việc lớn. Câu tục ngữ đề cao vai trò của đời sống vật chất làm nền cho đời sống tinh thần.
Chữ vực trong có thực mới vực được đạo nghĩa là gì?
“Vực” là nâng, đỡ cho đứng dậy, giúp vượt qua tình trạng yếu kém, như trong vực người ốm dậy. Nó không phải “vực” trong “vực sâu”, và cũng không nên viết thành “vựt” hay “vược”.
Đạo trong câu này là đạo giáo hay tôn giáo?
Không. “Đạo” ở đây là đạo lí, lẽ phải làm người. Câu tục ngữ không bàn chuyện tín ngưỡng, nó nói về quan hệ giữa no ấm và nếp sống tử tế.
Có thực mới vực được đạo tiếng Anh nói thế nào?
Tiếng Anh không có câu tương ứng thật khít. Có thể dịch ý: “People must have enough to eat before they can live by moral principles.” Khi viết bài, nên dịch nghĩa như vậy thay vì cố tìm một câu thành ngữ tiếng Anh na ná.
Câu này có mâu thuẫn với “đói cho sạch, rách cho thơm” không?
Không mâu thuẫn mà bổ sung cho nhau. Câu đầu nói điều kiện để đạo lí được nuôi dưỡng; câu sau đòi hỏi mỗi người giữ phẩm giá kể cả khi thiếu thốn.