Động từ chỉ trạng thái là những động từ gọi tên tình trạng của người, vật, hiện tượng (đang tồn tại hay không, biến đổi ra sao, chịu tác động gì, cảm thấy thế nào) chứ không gọi tên một việc làm. Ví dụ: còn, hết, hóa, trở nên, bị, được, bằng, thua, nhớ, lo. Nhóm này thường trả lời câu hỏi “Làm sao?”, “Thế nào?”, khác với động từ chỉ hành động trả lời “Làm gì?”.
| Khái niệm | Động từ gọi tên trạng thái tồn tại, biến đổi, tiếp nhận, so sánh, cảm xúc của sự vật |
| Thuộc | Từ loại động từ; nhóm “động từ chỉ hành động, trạng thái” trong SGK Ngữ văn 6 (chương trình cũ) |
| Dấu hiệu nhận biết | Trả lời “Làm sao?”, “Thế nào?”; không đi với “xong” |
| Ví dụ | còn, có, hết; hóa, thành, trở nên; bị, được, phải; bằng, hơn, thua; vui, buồn, nhớ, sợ |
Động từ chỉ trạng thái nằm ở đâu?
Muốn hiểu khái niệm này, hãy nhìn vào cách sách giáo khoa chia động từ. Trong bài Động từ của SGK Ngữ văn lớp 6 (chương trình trước 2018), động từ được tách làm hai nhóm lớn:
- Động từ tình thái: thường cần một động từ khác đi kèm phía sau, như dám (dám nói), toan (toan bỏ đi), định (định học).
- Động từ chỉ hành động, trạng thái: đứng được một mình làm vị ngữ, không cần động từ khác theo sau.
Nhóm thứ hai lại chia đôi. Động từ chỉ hành động gọi tên việc làm, trả lời câu hỏi “Làm gì?”: chạy, viết, đánh, tặng. Động từ chỉ trạng thái gọi tên tình trạng, trả lời “Làm sao?”, “Thế nào?”: đổ, vỡ, ốm, buồn, hóa thành. Sách ngữ pháp coi đây là nhóm động từ dựng lại, đặt tên cho trạng thái tồn tại, cảm xúc, suy nghĩ hay sự biến đổi của người và vật.
Ở tiểu học, các em đã gặp khái niệm gần với nó dưới tên “từ chỉ trạng thái”, xem bài từ chỉ trạng thái ở bậc tiểu học. Lên THCS, khái niệm được gọi đúng tên từ loại và chia nhỏ hơn.
Bốn tiểu loại: còn, thành, được, bằng
Vậy động từ chỉ trạng thái là những từ nào? Các sách ngữ pháp thường tách chúng thành bốn tiểu loại. Nhớ bốn từ đại diện là nhớ được cả nhóm.
| Tiểu loại | Cho biết điều gì | Từ thường gặp | Câu ví dụ |
|---|---|---|---|
| Trạng thái tồn tại (hoặc không tồn tại) | Sự vật có hay không, còn hay mất | còn, có, hết, mất | Trong hũ hết gạo rồi. |
| Trạng thái biến hóa | Sự vật chuyển từ tình trạng này sang tình trạng khác | hóa, thành, biến thành, trở nên, trở thành | Hạt mưa hóa băng trên mái tôn. |
| Trạng thái tiếp thụ | Chủ thể nhận lấy một tác động, tốt hay xấu | được, bị, phải, chịu | Tổ em được cô khen. |
| Trạng thái so sánh | Đặt sự vật này cạnh sự vật khác | bằng, hơn, thua, là | Năm nay em đã cao bằng anh. |
Bên cạnh bốn tiểu loại ấy, rất nhiều động từ chỉ trạng thái tâm lí, sinh lí cũng thuộc nhóm này: vui, buồn, nhớ, thương, lo, sợ, mệt, ốm, đói. Chúng tả cái diễn ra bên trong con người, mắt không nhìn thấy được như một cú đá hay một bước chạy.
Ba dấu hiệu nhận ra động từ trạng thái
- Đặt câu hỏi. “Bé làm gì?” – Bé ngủ. Nhưng “Bé làm sao?” – Bé ốm. Từ trả lời được “Làm sao?”, “Thế nào?” nghiêng về trạng thái.
- Thử thêm “xong”. Ta nói “ăn xong”, “viết xong” vì hành động có điểm kết thúc. Không ai nói “buồn xong” hay “còn xong”: trạng thái kéo dài, không “làm cho xong” được.
- Hỏi xem có người làm chủ việc đó không. Chạy, viết là việc chủ thể chủ động làm. Bị, được, hóa, hết là cái xảy đến với chủ thể, nhiều khi ngoài ý muốn.
Một lưu ý: cùng một từ có thể đổi nhóm theo câu. Đứng trong “Cả lớp đứng dậy” là hành động; trong “Cây gạo đứng giữa đồng” lại nghiêng về trạng thái. Vì vậy luôn xét từ trong câu cụ thể chứ đừng học thuộc danh sách.
Trạng thái, hành động hay tính từ?
Chỗ hay nhầm nhất là giữa động từ trạng thái tâm lí và tính từ, vì cả hai đều nhận được “rất”: rất nhớ, rất đẹp. Bảng dưới gom các điểm khác nhau chính.
| Tiêu chí | Động từ chỉ hành động | Động từ chỉ trạng thái | Tính từ |
|---|---|---|---|
| Gọi tên | Việc làm | Tình trạng, sự biến đổi, cảm xúc | Đặc điểm, tính chất |
| Câu hỏi | Làm gì? | Làm sao? Thế nào? | Thế nào? |
| Đi với “xong” | Được: viết xong | Không: (không nói) nhớ xong | Không |
| Mang bổ ngữ chỉ đối tượng | Thường có: đá bóng | Nhiều từ có: nhớ mẹ, sợ ma | Thường không: không nói “đẹp mẹ” |
| Ví dụ | chạy, cõng, quét | còn, hóa, bị, bằng, nhớ | xanh, cao, chăm chỉ |
Dòng thứ tư là phép phân biệt gọn nhất cho cặp “nhớ” và “buồn”. Nhớ đòi một đối tượng (nhớ ai, nhớ gì), nên là động từ. Buồn thì vừa đứng một mình được (“Em buồn”), vừa có thể đi với đối tượng (“buồn ngủ”, “buồn cười”), nên sách vở có chỗ xếp nó vào động từ trạng thái, có chỗ xếp vào tính từ; khi làm bài, nên theo cách xếp của sách mình đang học. Muốn ôn lại ranh giới chung của ba từ loại, xem bài phân biệt danh từ, động từ, tính từ.
Từ tục ngữ đến truyện Thánh Gióng
Tục ngữ “Có công mài sắt, có ngày nên kim”. Câu có hai động từ trạng thái rất rõ. Có (có công, có ngày) thuộc nhóm tồn tại. Nên ở đây nghĩa là “trở thành”, thuộc nhóm biến hóa. Đặt cạnh nhau, hai từ dựng nên cả lời khuyên: cứ có công sức thì đến lúc thanh sắt sẽ hóa thành cây kim.
Thành ngữ “còn nước còn tát”. Chữ còn là động từ tồn tại; lặp hai lần, nó nhấn ý chừng nào hi vọng vẫn tồn tại thì chưa buông. Còn tát (tát nước) lại là động từ hành động, nên chỉ trong bốn chữ đã có đủ hai nhóm.
Truyện Thánh Gióng. Đoạn chú bé làng Gióng nghe tiếng sứ giả, lớn nhanh như thổi rồi vươn vai thành tráng sĩ là chỗ động từ trạng thái gánh phần kì ảo: lớn, biến thành, trở nên diễn tả sự đổi khác phi thường của nhân vật, còn vươn vai, nhổ tre, đánh giặc là chuỗi hành động. Đọc lại văn bản ở bài soạn truyền thuyết Thánh Gióng và thử tách hai nhóm, sẽ thấy truyện “đổi trạng thái” trước rồi mới “hành động”.
Đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích. Nguyễn Du mở bốn cặp câu cuối bằng điệp ngữ buồn trông. Buồn là trạng thái tâm lí, trông là hành động nhìn; trạng thái đặt trước khiến mọi cảnh Kiều nhìn thấy đều nhuốm nỗi buồn ấy.
Năm câu luyện tập có đáp án
Câu 1: Tìm động từ chỉ trạng thái trong câu: “Trời đổ mưa, sân trường bỗng hóa thành một cái ao nhỏ, mấy chậu hoa bị ngập nước.”
Đáp án: hóa thành (trạng thái biến hóa), bị (trạng thái tiếp thụ), ngập (trạng thái). Ba từ này đều nói cái xảy đến với sân trường và chậu hoa, không phải việc chúng chủ động làm.
Câu 2: Xếp các từ sau vào hai nhóm hành động và trạng thái: quét, còn, viết, trở nên, được, nhảy, thua, cõng.
Đáp án: Hành động: quét, viết, nhảy, cõng. Trạng thái: còn (tồn tại), trở nên (biến hóa), được (tiếp thụ), thua (so sánh).
Câu 3: Từ “mất” trong hai câu sau thuộc nhóm nào? (a) Em làm mất cái bút. (b) Trong làng mất điện từ chiều.
Đáp án: Ở cả hai câu, mất đều là trạng thái không tồn tại: cái bút không còn, điện không còn. Ở câu (a), việc làm là làm; “mất” là kết quả xảy đến chứ không phải việc em chủ động làm.
Câu 4: Vì sao có thể nói “Tôi đã làm bài xong” nhưng không thể nói “Tôi đã nhớ nhà xong”?
Đáp án: “Làm” là động từ hành động, có điểm bắt đầu và kết thúc nên đi được với “xong”. “Nhớ” là động từ trạng thái tâm lí, kéo dài và không hoàn tất theo ý muốn, nên không kết hợp với “xong”.
Câu 5: Viết đoạn văn 3–4 câu tả buổi sáng đầu tuần, dùng ít nhất ba động từ chỉ trạng thái thuộc ba tiểu loại khác nhau.
Đáp án tham khảo: “Sáng thứ Hai, sân trường còn ướt sau trận mưa đêm. Nắng lên, mặt đất trở nên sáng bóng. Lớp em được cô tổng phụ trách khen vì xếp hàng nhanh nhất.” Ba động từ thuộc ba nhóm: tồn tại, biến hóa, tiếp thụ.
Động từ trạng thái trong tiếng Việt và stative verbs
Động từ chỉ trạng thái và từ chỉ trạng thái có phải là một?
Gần như một. “Từ chỉ trạng thái” là cách gọi dễ hiểu ở tiểu học; “động từ chỉ trạng thái” là tên trong ngữ pháp THCS, đặt khái niệm vào đúng từ loại và chia thành các tiểu loại.
Động từ tình thái khác động từ chỉ trạng thái thế nào?
Động từ tình thái (dám, toan, định, muốn) thường phải có động từ khác theo sau mới đủ nghĩa: “dám nói”, “định đi”. Động từ chỉ trạng thái tự đứng làm vị ngữ được: “Gạo hết rồi.”
Stative verbs trong tiếng Anh có giống động từ chỉ trạng thái không?
Gần giống về nghĩa: stative verbs như know, love, want, belong cũng chỉ trạng thái, cảm xúc, sở hữu. Khác ở cách dùng: tiếng Anh có quy tắc thường không chia các động từ này ở thì tiếp diễn, còn tiếng Việt không chia thì nên nhận biết bằng nghĩa và khả năng kết hợp.
Động từ chỉ trạng thái có đi với “đã, đang, sẽ” không?
Có, vì đó là đặc điểm chung của động từ: “đã hết”, “đang buồn”, “sẽ trở thành”. Những phụ từ này cùng động từ tạo nên cụm động từ với phần phụ trước và sau.