Từ loại là gì? Thực từ, hư từ, cách nhận biết và bài tập

Từ loại là lớp từ có chung ý nghĩa khái quát và chung đặc điểm ngữ pháp, chẳng hạn danh từ, động từ, tính từ, đại từ, quan hệ từ. Hiểu “từ loại là gì” giúp ta trả lời được câu hỏi quen thuộc trong giờ tiếng Việt: một từ trong câu thuộc loại nào, đứng được ở vị trí nào và kết hợp được với những từ nào.

Nghĩa	Nhóm từ giống nhau về ý nghĩa khái quát, khả năng kết hợp và chức vụ trong câu
Thuộc	Ngữ pháp (phần từ loại học)
Hai nhóm lớn	Thực từ (danh, động, tính từ…) và hư từ (phó từ, quan hệ từ, trợ từ…)
Dấu hiệu nhận biết	Từ đi kèm trước, sau và vai trò của từ trong câu

Từ loại là gì?

Tiếng Việt có hàng chục nghìn từ, không ai học ngữ pháp bằng cách nhớ từng từ một. Người ta gom chúng vào ít ngăn hơn: ngăn chứa tên người, vật, hiện tượng; ngăn chứa hành động; ngăn chứa tính chất. Mỗi ngăn ấy là một từ loại. Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, từ loại là phạm trù ngữ pháp gồm những từ có chung đặc điểm ngữ pháp và ý nghĩa khái quát.

Ba căn cứ để xếp một từ vào ngăn nào thường được nhắc tới:

• Ý nghĩa khái quát: không phải nghĩa riêng của từ, mà là cái nghĩa chung cả nhóm cùng có. Bàn, mèo, mưa, niềm vui nghĩa riêng khác hẳn nhau, nhưng đều gọi tên sự vật, hiện tượng, khái niệm.
• Khả năng kết hợp: từ đó đứng được cạnh những từ nào. Có thể nói những con mèo nhưng không ai nói “những chạy”.
• Chức vụ ngữ pháp: vai trò thường gặp trong câu, như làm chủ ngữ, vị ngữ, phụ ngữ.

Vì tiếng Việt không đổi hình thức từ (không thêm đuôi như tiếng Anh), hai căn cứ sau mới là chỗ dựa chắc nhất. Tách một từ ra khỏi câu thì nhiều khi không nói được nó thuộc từ loại nào.

Thực từ và hư từ: hai nhóm lớn

Các sách ngữ pháp chưa thống nhất hoàn toàn về số lượng từ loại, nhưng cách chia phổ biến trong nhà trường gồm hai nhóm.

Nhóm	Từ loại	Ví dụ
Thực từ (có nghĩa từ vựng, làm được thành phần chính của câu)	Danh từ, động từ, tính từ, số từ, lượng từ, đại từ	sông, viết, xanh, ba, những, tôi
Hư từ (chủ yếu mang nghĩa ngữ pháp, đi kèm từ khác)	Phó từ, quan hệ từ, trợ từ, tình thái từ	đã, rất, và, của, chính, nhé, à
Nhóm đứng riêng	Thán từ	ôi, chao ôi, này, ừ

Ba từ loại học sinh gặp sớm nhất là danh từ, động từ, tính từ. Mỗi loại đều có bài riêng: bài tổng hợp về danh từ và bài tập nhận biết, động từ trong ngữ pháp tiếng Việt, tính từ và các loại tính từ trong tiếng Việt. Đại từ, với các nhóm xưng hô, hỏi và thay thế, có ở bài cách nhận diện đại từ.

Nhìn vào “hàng xóm” để đoán từ loại

Mẹo dễ dùng nhất là thử ghép từ cần xét với những từ đi kèm quen thuộc của từng loại. Ghép được thì nhiều khả năng từ thuộc loại ấy.

• Danh từ đứng sau những, các, mấy, mỗi, một và trước này, ấy, kia, đó: mấy quyển sách này.
• Động từ đứng sau đã, đang, sẽ, hãy, đừng, chớ: đừng chạy, đang đọc.
• Tính từ kết hợp với rất, hơi, khá, lắm, quá: rất ngọt, đẹp lắm. Tính từ cũng nhận được đã, đang (lúa đã chín) nhưng không đi với hãy, đừng một cách tự nhiên.
• Quan hệ từ nối hai từ, hai vế: và, với, của, nhưng, vì, nên. Có bài riêng về giải thích quan hệ từ và cặp quan hệ từ.

Thêm một phép thử: nhìn chức vụ. Danh từ thường làm chủ ngữ; động từ và tính từ thường làm vị ngữ. Trong câu Gió thổi mạnh, “gió” là danh từ làm chủ ngữ, “thổi” là động từ, “mạnh” là tính từ bổ sung cho “thổi”.

Nhưng đừng coi mẹo là luật cứng. Tiếng Việt có hiện tượng chuyển loại: cùng một vỏ âm, đổi chỗ đứng là đổi từ loại. Cái cày mới (danh từ) và bố cày ruộng (động từ); bức tranh đẹp (tính từ) và cái đẹp (danh từ). Chuyển loại giữa danh, động, tính từ là kiểu hay gặp nhất, nên luôn phải xét từ trong câu cụ thể.

Từ loại và loại từ không phải một

Hai chữ đảo vị trí cho nhau nên rất dễ lẫn khi làm bài.

	Từ loại	Loại từ
Là gì	Tên gọi chung cho các lớp từ (danh từ, động từ…)	Một nhóm từ nhỏ đứng trước danh từ để chỉ loại sự vật
Ví dụ	Danh từ, tính từ, quan hệ từ	con (con mèo), cái (cái bàn), chiếc, quyển, tấm, bức
Quan hệ	Khái niệm bao trùm	Thường được xếp vào danh từ (danh từ chỉ đơn vị)

Nói vui cho dễ nhớ: “từ loại” là cái tủ nhiều ngăn, còn “loại từ” chỉ là mấy món đồ nhỏ trong ngăn danh từ.

Đèo Ngang và luật đối theo từ loại

Thơ Đường luật là nơi từ loại lộ ra rõ nhất, vì luật đối đòi hai câu đi cặp phải đặt những từ cùng loại vào cùng vị trí. Hai câu luận trong Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan là ví dụ đẹp:

Nhớ nước đau lòng con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.

Đặt từng chữ cạnh nhau: nhớ / thương là động từ chỉ tình cảm; nước / nhà là danh từ; đau / mỏi là tính từ; lòng / miệng là danh từ; con / cái là loại từ; quốc quốc / gia gia là danh từ gọi tên hai loài chim. Chính sự khớp từ loại này làm hai câu cân nhau như hai đĩa cân, và tiếng chim kêu thành tiếng lòng “nhớ nước, thương nhà” của người đi đường.

Cũng nhờ luật đối mà các câu hỏi đọc hiểu thơ Đường thường yêu cầu “chỉ ra phép đối”. Phần soạn một bài thơ thất ngôn khác dùng đúng cách phân tích ấy: xem bài soạn Lưu biệt khi xuất dương sách Cánh diều.

Trong văn xuôi đời thường, từ loại hiện ra ngay cả ở một câu kể bình thường. Câu Sáng nay, mẹ mua mấy bó rau rất tươi ở chợ có: mẹ, bó, rau, chợ (danh từ; sáng nay là cụm danh từ chỉ thời gian), mua (động từ), tươi (tính từ), mấy (lượng từ), rất (phó từ), ở (quan hệ từ).

Bốn câu luyện nhận diện từ loại

Từ loại qua vài tình huống làm bài

Từ loại tiếng Việt có mấy loại?

Sách nhà trường hiện thường nêu các từ loại: danh từ, động từ, tính từ, số từ, lượng từ, đại từ, phó từ, quan hệ từ, trợ từ, tình thái từ, thán từ. Một số sách ngữ pháp chia khác đi đôi chút, nên con số không tuyệt đối giống nhau giữa các tài liệu.

Làm sao xác định từ loại của một từ trong câu?

Đặt từ vào đúng câu, xem nó đi kèm những từ nào (đã, đang, rất, những, này…) và giữ vai trò gì (chủ ngữ hay vị ngữ). Đừng xét từ đứng một mình, vì nhiều từ chuyển loại theo ngữ cảnh.

Từ loại tiếng Anh là gì?

Tiếng Anh gọi là parts of speech (hoặc word class), gồm noun, verb, adjective, adverb, pronoun, preposition, conjunction, interjection… Khác tiếng Việt, từ loại tiếng Anh thường lộ ra ở hình thức từ như đuôi -tion, -ly, -ful.

Từ loại có phải là từ ghép, từ láy không?

Không. Từ ghép, từ láy là cách chia theo cấu tạo của từ; từ loại là cách chia theo đặc điểm ngữ pháp. Một từ láy như lấp lánh vẫn phải xếp vào một từ loại (ở đây là tính từ).

Danh từ, động từ, tính từ là gì và phân biệt thế nào?

Đây là ba thực từ học sinh gặp sớm nhất, từ Tiếng Việt lớp 4. Danh từ gọi tên người, vật, hiện tượng, khái niệm, đơn vị; động từ chỉ hoạt động hay trạng thái; tính từ chỉ đặc điểm, tính chất, mức độ. Ba câu hỏi để tìm nhanh là: cái gì (ai)?, làm gì?, như thế nào?

Khi nghĩa chưa đủ để quyết, thêm hai mẹo. Danh từ muốn làm vị ngữ thường phải mượn “là” (Mẹ là giáo viên), còn động từ, tính từ đứng thẳng sau chủ ngữ (Mẹ giảng bài, Mẹ hiền). Tính từ đi được với “rất” nhưng không đi tự nhiên với “hãy”: nói hãy đọc được, “hãy cao” thì không. Thêm sự, niềm, nỗi, cuộc phía trước sẽ biến động từ, tính từ thành danh từ: niềm vui, nỗi lo lắng, sự cố gắng.