Cụm động từ là gì? Cấu tạo, cách nhận biết, ví dụ và bài tập

Cụm động từ là tổ hợp từ có một động từ làm trung tâm, đi kèm các từ ngữ phụ đứng trước hoặc sau để làm rõ hành động ấy diễn ra khi nào, ra sao, hướng tới đâu. Trong câu “Em đang làm bài tập toán”, phần “đang làm bài tập toán” là một cụm động từ. Kiến thức này học ở Ngữ văn 6, và cấu tạo cụm động từ luôn được trình bày theo mô hình ba phần.

Khái niệm	Tổ hợp gồm động từ trung tâm và các thành tố phụ thuộc đứng trước, đứng sau
Mô hình	Phần phụ trước + động từ trung tâm + phần phụ sau
Thuộc	Ngữ pháp: cụm từ chính phụ (cùng nhóm với cụm danh từ, cụm tính từ)
Dấu hiệu nhận biết	Có động từ ở giữa, trước nó hay gặp đã, đang, sẽ, vẫn, không, đừng…
Học ở	Ngữ văn 6 Kết nối tri thức, tập một, Thực hành tiếng Việt trang 74

Cụm động từ gồm những gì?

Một động từ đứng trơ trọi thường chỉ cho biết có một hành động. “Đọc” là đọc, nhưng đọc gì, đã đọc hay sắp đọc, đọc ở đâu thì người nghe chưa biết. Khi thêm vài từ xung quanh thành “vẫn đang đọc cuốn truyện ấy dưới gốc cây”, hành động có thời điểm, có đối tượng, có chỗ chốn. Cả khối từ ấy là một cụm động từ, còn “đọc” là phần trung tâm.

Ở bộ sách Kết nối tri thức, kiến thức này nằm trong Bài 3 Ngữ văn 6, phần thực hành sau truyện ngắn Gió lạnh đầu mùa của Thạch Lam. Các tài liệu ngữ pháp đều mô tả cụm động từ bằng một mô hình ba phần:

Phần phụ trước	Phần trung tâm	Phần phụ sau
đang	làm	bài tập toán
chưa	đi	về nhà
vẫn cứ	hát	vang cả xóm
(trống)	gửi	thư cho bà ngoại

Phần trung tâm bao giờ cũng phải có. Hai phần phụ có thể vắng một, nhưng nếu cả hai cùng vắng thì chỉ còn một động từ, không thành cụm nữa. Trong câu, cụm động từ thường giữ chức vụ vị ngữ, giống một động từ đơn lẻ, chỉ có điều nó nói đầy đủ hơn. Muốn ôn lại chính động từ trước khi học cụm, có thể xem bài động từ là gì và cách nhận ra động từ.

Phụ ngữ trước và phụ ngữ sau bổ sung ý gì?

Hai phía của động từ làm hai loại việc khác nhau. Phía trước chủ yếu là những từ nhỏ, không tự làm thành câu, thường gọi là phó từ. Phía sau thì rộng hơn: có thể là danh từ, cụm danh từ, thậm chí cả một kết cấu dài.

Vị trí	Ý nghĩa bổ sung	Ví dụ
Phụ trước	Thời gian	đã ăn, đang ngủ, sẽ đến
Phụ trước	Sự tiếp diễn, tương tự	vẫn chờ, cứ hỏi, cũng đi
Phụ trước	Khẳng định, phủ định	không nghe, chưa làm, chẳng nói
Phụ trước	Khuyến khích, ngăn cản	hãy đọc, đừng chạy, chớ vội
Phụ sau	Đối tượng	viết một lá thư
Phụ sau	Hướng	chạy ra, leo lên
Phụ sau	Địa điểm, thời gian	học ở thư viện, ngủ suốt buổi chiều
Phụ sau	Cách thức, mức độ	nói thật chậm, cười khanh khách
Phụ sau	Mục đích, kết quả	đi chợ để mua rau, làm xong

Những từ đứng trước như đã, vẫn, đừng được học kỹ ở bài phó từ và các loại phó từ. Biết nhóm phó từ này, việc khoanh phần đầu cụm động từ nhẹ đi một nửa.

Thạch Lam xếp cụm động từ nối nhau ra sao?

Truyện Gió lạnh đầu mùa là chỗ học cụm động từ rất hợp, vì Thạch Lam hay để nhân vật làm liền mấy việc trong một câu. Dưới đây là ba câu trong truyện, mỗi câu cho thấy một tác dụng khác.

Ba việc nối nhau trong một hơi văn

Mẹ Sơn nghe thấy, đặt chén nước chè xuống, bảo chị Lan

Vị ngữ của câu là một chuỗi ba cụm động từ: nghe thấy, đặt chén nước chè xuống, bảo chị Lan. Cụm giữa đủ cả trung tâm “đặt”, đối tượng “chén nước chè” và hướng “xuống”. Ba hành động nối nhau không có chữ “rồi”, “sau đó” nào chen vào, nên người đọc thấy người mẹ phản ứng ngay khi nghe con kêu lạnh. Sự lo lắng không cần gọi tên, nó nằm ở nhịp câu.

Cái nhìn được dẫn ra ngoài sân

Nhìn ra ngoài sân, Sơn thấy đất khô trắng

Cụm nhìn ra ngoài sân có trung tâm “nhìn”, phụ sau “ra” chỉ hướng và “ngoài sân” chỉ nơi chốn. Cụm thấy đất khô trắng lấy “thấy” làm trung tâm, phần sau cho biết Sơn thấy gì. Hai cụm đi liền nhau dẫn mắt người đọc theo mắt cậu bé: từ trong nhà nhìn ra, rồi dừng ở mặt đất hanh khô của ngày đầu đông.

Một cụm dài chở cả tâm trạng

Với lòng ngây thơ của tuổi trẻ, chị Lan hăm hở chạy về nhà lấy áo.

Cụm động từ ở đây là hăm hở chạy về nhà lấy áo, trung tâm là “chạy”. “Hăm hở” đứng trước nói cách chạy, “về nhà” chỉ hướng tới, “lấy áo” nói mục đích. Chỉ một cụm mà người đọc biết chị Lan chạy đi đâu, để làm gì và với tâm thế nào. Phần “Với lòng ngây thơ của tuổi trẻ” đứng đầu câu là trạng ngữ, không thuộc cụm. Bài soạn Gió lạnh đầu mùa cho lớp 6 có thêm phần đọc hiểu nhân vật Sơn và chị Lan.

Mẹo nhận ra cụm động từ trong câu

1. Tìm động từ trước. Đó là từ chỉ hoạt động hoặc trạng thái: chạy, viết, ngủ, nghĩ, buồn ngủ. Thử đặt “đã” hoặc “đang” trước từ đó; ghép nghe xuôi thì nhiều khả năng đó là động từ.
2. Nhìn sang hai bên. Phía trước có phó từ (đã, vẫn, không, hãy…) không? Phía sau có từ ngữ chỉ đối tượng, hướng, nơi chốn, cách thức không? Gom tất cả vào cùng một khối.
3. Dừng ở đúng ranh giới. Chủ ngữ đứng trước, trạng ngữ đầu câu ngăn bởi dấu phẩy đều nằm ngoài cụm. Trong câu “Sáng nay, Hà đã quét sạch lớp học”, cụm động từ chỉ là “đã quét sạch lớp học”.
4. Thử lược bỏ. Bỏ phần phụ, câu vẫn đứng được nhưng nghèo nghĩa đi: “Hà quét”. Thấy nghĩa bị hụt chính là thấy công của các phụ ngữ.

Một chỗ hay vướng: câu có hai, ba động từ nối nhau như “đi chợ mua rau” thì có thể coi là một cụm với “đi” làm trung tâm và “mua rau” chỉ mục đích, hoặc là chuỗi hai cụm đứng cạnh nhau. Bài làm chỉ cần lý giải được cách mình chia.

Có những động từ ghép mà mỗi tiếng tả một phần động tác, như bế xốc: bế là ôm sát, xốc là nhấc lên; xem bế xốc.

Cụm động từ khác cụm danh từ, cụm tính từ ở đâu?

Ba loại cụm cùng một kiểu cấu tạo: có trung tâm, có phụ trước, phụ sau. Chỗ khác nằm ở từ loại của trung tâm và những từ hay đi kèm.

Loại cụm	Trung tâm	Từ phụ quen thuộc	Ví dụ
Cụm danh từ	Danh từ	những, các, mấy, tất cả; này, ấy, kia	tất cả những quyển vở mới ấy
Cụm động từ	Động từ	đã, đang, sẽ, vẫn, đừng, hãy	đang tưới mấy chậu hoa
Cụm tính từ	Tính từ	rất, hơi, quá, lắm, vẫn còn	vẫn còn xanh lắm

Một câu thường có cả ba. Trong “Mấy chú chim sẻ đang nhặt thóc ngoài sân”, phần đầu “mấy chú chim sẻ” là cụm danh từ làm chủ ngữ, phần sau “đang nhặt thóc ngoài sân” là cụm động từ làm vị ngữ. Cách tìm phần chủ ngữ được nói rõ ở bài cụm danh từ lớp 6 và mô hình của nó.

Cụm tính từ như vẫn còn xanh lắm cũng dựng đủ ba phần trước, giữa, sau; cấu tạo cụm tính từ, với phụ ngữ chỉ mức độ và ví dụ SGK lớp 6, được trình bày riêng.

Tự luyện: bốn câu tìm và mở rộng cụm động từ

Cụm động từ ở lớp 6 và trong tiếng Anh

Cụm động từ là gì lớp 6, nhớ gọn thế nào?

Nhớ một câu: động từ ở giữa, phụ trước nói lúc nào và có làm hay không, phụ sau nói làm gì, ở đâu, ra sao. Ví dụ “đã quét sạch sân trường”.

Cấu tạo cụm động từ có cần đủ ba phần không?

Không cần. Phần trung tâm là bắt buộc; phụ trước hoặc phụ sau có thể vắng một. “Đang ngủ” và “viết thư” đều là cụm động từ dù chỉ có hai phần.

Cụm động từ tiếng Anh là gì?

Ngữ pháp tiếng Anh dịch “cụm động từ” là verb phrase. Cần phân biệt với phrasal verb, thường cũng được gọi là cụm động từ, như give up (từ bỏ), look after (chăm sóc). Phrasal verb là động từ đi với giới từ hoặc trạng từ để tạo nghĩa mới, gần với một từ hơn là một cụm tự do như trong tiếng Việt.

Cụm động từ có làm chủ ngữ được không?

Được, dù ít gặp hơn vị ngữ. Trong câu “Đọc sách mỗi tối giúp em ngủ ngon”, cụm “đọc sách mỗi tối” đứng ở vị trí chủ ngữ.