Đông chí là tiết khí đứng hàng hai mươi hai trong 24 tiết khí của lịch phương Đông, bắt đầu vào ngày 21 hoặc 22/12 dương lịch, khi Bắc bán cầu có đêm dài nhất, ngày ngắn nhất cả năm. Ngày đông chí là ngày mở đầu tiết này. Với người Hoa, đây còn là một cái tết sum họp; ở Việt Nam, tết Đông chí không phải lễ lớn nhưng vẫn có nhà cúng gia tiên, nấu chè trôi nước.
| Nghĩa | Mùa đông lên tới điểm cực; đêm dài nhất năm ở Bắc bán cầu |
| Chữ Hán | 冬至 (đông: mùa đông; chí: đến, tột cùng) |
| Thời điểm | 21 hoặc 22/12 dương lịch, thường nằm trong tháng Mười Một âm lịch |
| Phong tục | Người Hoa ăn chè trôi nước, sủi cảo; Hàn Quốc ăn cháo đậu đỏ; Nhật Bản tắm nước yuzu, ăn bí đỏ |
Đông chí, đêm dài nhất năm
Chữ chí (至) có nghĩa là đến, và đến tận cùng. Đông chí vì thế là lúc mùa đông “chạm đáy”: mặt trời giữa trưa xuống thấp nhất về phía nam, bóng nắng dài nhất, đêm kéo dài nhất. Trong tên các tiết khí, chữ này cũng có mặt ở hạ chí, lúc mùa hè lên tới đỉnh.
Theo cách tính của thiên văn học, điểm đông chí là thời khắc Mặt Trời ở kinh độ 270 độ trên đường đi biểu kiến của nó. Ngày chứa thời khắc ấy (theo giờ địa phương) gọi là ngày đông chí. Tiết Đông chí kéo dài khoảng nửa tháng, sau tiết Đại tuyết và trước tiết Tiểu hàn, kết thúc vào khoảng 5 hoặc 6/1 năm sau.
Người ở Hà Nội sẽ thấy rõ điều này hơn người ở Cà Mau: vào ngày đông chí, trời miền Bắc tối sớm hẳn, còn càng gần xích đạo, độ chênh ngày đêm càng ít. Ở Nam bán cầu thì ngược lại, cuối tháng Mười Hai là giữa mùa hè, người Úc đón Giáng sinh trong nắng.
Gõ không dấu, đông chí rất dễ lẫn với đồng chí 同志, tức người cùng chí hướng; chữ đồng chí thuộc một chuyện khác hẳn, gắn với lối xưng hô và bài thơ của Chính Hữu.
Vì sao người xưa coi trọng ngày đông chí?
Lịch nông nghiệp cổ của Trung Hoa chia năm thành hai mươi bốn tiết khí, trong đó đông chí, hạ chí, xuân phân, thu phân là bốn mốc theo đúng chuyển động của Mặt Trời. Đông chí đặc biệt ở chỗ: đây là ngày lạnh lẽo, u tối lên tới cùng, nhưng cũng là ngày mà từ hôm sau ban ngày bắt đầu dài thêm. Trong quan niệm âm dương, khí âm đến đây là cực thịnh, và khí dương bắt đầu nhen lên trở lại.
Cách nhìn “hết cùng thì đổi” ấy khiến ngày đông chí mang ý nghĩa khởi đầu. Người Hoa có câu ví đông chí quan trọng ngang ngày Tết. Đông chí còn là mốc để tính lịch: theo cách xếp âm lịch, tháng có ngày đông chí thường là tháng Mười Một, và việc tính tháng nhuận cũng dựa vào các tiết khí loại này. Cùng hệ thống ấy còn có tiết Thanh minh mùa xuân của người Việt, tiết khí đã thành ngày đi tảo mộ.
Mỗi nước đón đông chí một kiểu
Phong tục ngày đông chí đều xoay quanh hai việc: ăn món ấm nóng để chống rét và quây quần cho qua đêm dài nhất năm.
- Người Hoa gọi đây là tết Đông chí. Món quen thuộc là chè trôi nước (thang viên), những viên bột nếp tròn tượng trưng cho đoàn viên; nhiều nhà ăn thêm sủi cảo. Cộng đồng người Hoa ở Việt Nam vẫn giữ tục nấu chè trôi nước vào dịp này.
- Người Việt không coi đông chí là ngày lễ lớn như Tết hay rằm tháng Bảy. Tùy nếp từng nhà, có gia đình làm mâm cúng gia tiên, cầu một mùa đông yên ổn, rồi cả nhà ăn bữa cơm chung.
- Người Hàn nấu cháo đậu đỏ (patjuk), trong cháo thả những viên bánh gạo nếp nhỏ. Theo quan niệm dân gian, màu đỏ của đậu xua được điều xui, nên ngày trước có nhà còn đặt bát cháo ở cổng.
- Người Nhật có tục tắm nước thả quả yuzu (một loại quả họ cam chanh) và ăn món bí đỏ hầm, với mong muốn giữ sức qua mùa lạnh.
Ở phương Tây, nhiều lễ hội mùa đông xưa cũng rơi vào quanh đông chí; lễ Giáng sinh ngày 25 tháng Mười Hai nằm sát mốc này. Nếu nhà bạn nấu chè trôi nước ngày đông chí, sẽ thấy nó gần với món bánh trôi bánh chay của ngày Hàn thực, chỉ khác dịp ăn.
Đông chí, hạ chí, lập đông: ba mốc dễ lẫn
| Tên | Thời điểm (dương lịch) | Điều xảy ra ở Bắc bán cầu |
|---|---|---|
| Lập đông | Khoảng 7 hoặc 8/11 | Mùa đông bắt đầu theo lịch tiết khí |
| Đông chí | 21 hoặc 22/12 | Ngày ngắn nhất, đêm dài nhất, giữa mùa đông |
| Hạ chí | 21 hoặc 22/6 | Ngày dài nhất, đêm ngắn nhất, giữa mùa hè |
| Xuân phân, thu phân | Khoảng 20/3 và 23/9 | Ngày và đêm gần bằng nhau |
Chỗ hay nhầm nhất là coi đông chí là ngày bắt đầu mùa đông. Theo lịch tiết khí phương Đông, mùa đông đã bắt đầu từ lập đông, còn đông chí là giữa mùa. Cách nói “đông chí là ngày đầu đông” là theo quy ước của một số nước phương Tây, nơi mùa được tính từ các điểm chí, điểm phân.
Đếm tiếp sau đông chí chừng một tháng rưỡi thì tới tiết Lập xuân, tiết khí mở đầu mùa xuân mà nhiều người vẫn hay lẫn với Tết.
Đông chí trên tờ lịch và trong mâm cơm
Ngày đông chí là ngày nào?
Ngày đông chí rơi vào 21 hoặc 22/12 dương lịch, tùy năm và tùy múi giờ. Ở Việt Nam, muốn biết chính xác năm nay là ngày nào, có thể xem lịch vạn niên hoặc lịch của các đài thiên văn.
Tết Đông chí là gì?
Tết Đông chí là cách người Hoa gọi ngày đông chí khi nó được ăn mừng như một dịp sum họp: cả nhà nấu chè trôi nước, ăn cơm cùng nhau. Ở Việt Nam, tục này phổ biến trong cộng đồng người Hoa, nhiều gia đình Việt cũng làm theo.
Đông chí ăn gì?
Món tiêu biểu của người Hoa là chè trôi nước và sủi cảo; người Hàn ăn cháo đậu đỏ; người Nhật ăn bí đỏ. Điểm chung là món ấm nóng, nhiều năng lượng cho ngày rét.
Đông chí có phải ngày lạnh nhất năm không?
Không hẳn. Đông chí là ngày ít ánh nắng nhất, nhưng mặt đất và biển còn tỏa dần hơi ấm tích từ trước, nên những đợt rét đậm ở miền Bắc nước ta thường rơi vào tháng Một, tháng Hai, đúng quãng tiết Tiểu hàn, Đại hàn.