Giấy rách phải giữ lấy lề là tục ngữ khuyên dù sa sút, nghèo khó hay gặp cảnh không may, con người vẫn phải giữ nề nếp, gia phong và phẩm giá của mình. Tờ giấy rách là cảnh ngộ; cái lề là khuôn phép, lề lối. Câu này còn được nói gọn là “giấy rách giữ lề”.
| Nghĩa ngắn | Lúc khó khăn vẫn giữ nếp nhà, giữ phẩm cách |
| Loại | Tục ngữ về phẩm chất, lối sống |
| Chữ then chốt | “Lề”: mép giấy, đồng thời là lề lối, khuôn phép |
| Dạng khác | Giấy rách giữ lề |
Giấy rách phải giữ lấy lề: lề là gì?
Muốn hiểu câu tục ngữ, phải bắt đầu từ chữ lề. Trên một trang giấy, lề là khoảng mép chừa trống ở các cạnh, không viết chữ lên. Ai từng dùng vở ô ly đều nhớ đường kẻ đỏ chạy dọc bên trái: đó là lề. Phần lề giữ cho trang viết ngay hàng, và với giấy đóng thành tập, nó là phần được khâu, gấp hay dán lại.
Nhưng trong tiếng Việt, “lề” còn sống trong những từ như lề lối, lề thói, lề luật, nghĩa là cách làm đã thành khuôn phép. Câu tục ngữ chơi đúng vào hai nghĩa ấy. Nói “giữ lấy lề” của tờ giấy, mà người nghe hiểu ngay là giữ lấy lề lối, khuôn phép của một con người, một gia đình.
Chưa có tài liệu nào ghi rõ câu ra đời lúc nào. Điều chắc chắn là nó gắn với thời giấy còn quý, sách vở được giữ gìn cẩn thận, và chữ nghĩa được coi trọng trong các gia đình.
Nghĩa đen và nghĩa bóng của câu
Nghĩa đen: tờ giấy dù đã rách vẫn nên giữ phần lề cho nguyên, cho phẳng, để trang giấy còn ra dáng một trang giấy.
Nghĩa bóng: “giấy rách” là hoàn cảnh sa sút: nhà nghèo đi, làm ăn thất bát, gia đình gặp biến cố. “Lề” là những gì làm nên cốt cách: lễ nghĩa trên dưới, nếp sống lương thiện, sự tự trọng. Câu tục ngữ khuyên đừng để cảnh nghèo kéo theo cả sự buông thả. Của cải có thể mất, nhưng nếp nhà thì phải giữ.
Câu này thường được người lớn trong nhà nói với con cháu, nhất là các gia đình từng khá giả rồi lâm vào khó khăn. Nó nhắc rằng danh dự của gia đình không nằm ở nhà cao cửa rộng mà ở cách mỗi người cư xử. Ý này gần với điều được bàn trong bài lòng tự trọng khác tự ái ra sao.
Đặt cạnh những câu tục ngữ khác
| Câu | Quan hệ | Điểm khác |
|---|---|---|
| Đói cho sạch, rách cho thơm | Gần nghĩa | Nhấn sự trong sạch của cá nhân; “giấy rách” nhấn nề nếp, gia phong |
| Chết trong hơn sống đục | Gần nghĩa | Mức quyết liệt hơn: thà chết giữ danh dự |
| Lá lành đùm lá rách | Cùng hình ảnh “rách”, khác ý | Nói về sẻ chia, đùm bọc người khó khăn |
| Bần cùng sinh đạo tặc | Ngược hướng | Nghèo cùng cực đẩy người ta vào đường xấu |
Hai câu đầu hay được dùng làm dẫn chứng cho nhau trong bài nghị luận. Riêng “lá lành đùm lá rách” dễ bị nhớ nhầm là cùng nghĩa chỉ vì có chữ “rách”; thực ra đó là lời khuyên giúp đỡ người khác, xem thêm ở bài chuyện gói lá và bài học sẻ chia.
Học sinh lớp 7 gặp câu này trong chùm tục ngữ về phẩm chất, lối sống ở bài soạn tục ngữ Ngữ văn 7 Cánh diều (phần 2). Khi trích trong bài văn, nên viết đủ “phải giữ lấy lề”; dạng gọn “giấy rách giữ lề” vẫn đúng nhưng thường chỉ gặp trong lời nói.
Gần nghĩa nhất là câu Đói cho sạch, rách cho thơm, chỉ khác ở chỗ nhấn vào sự trong sạch của từng người.
Lề của trang giấy, lề của một nếp nhà
Giấy rách phải giữ lấy lề nói về đức tính gì?
Câu đề cao sự tự trọng, giữ gìn phẩm giá và nề nếp gia đình, nhất là khi hoàn cảnh khó khăn. Có sách xếp nó vào nhóm câu nói về sự liêm khiết.
“Lề” trong câu tục ngữ nghĩa là gì?
“Lề” vừa là phần mép giấy để trống, vừa gợi đến lề lối, khuôn phép. Câu tục ngữ dựa vào sự trùng chữ này để chuyển từ chuyện tờ giấy sang chuyện cách sống.
Giấy rách phải giữ lấy lề là thành ngữ hay tục ngữ?
Là tục ngữ, vì câu nêu trọn một lời khuyên về cách sống. Nhiều trang vẫn gọi chung là “thành ngữ”, nhưng xét đặc điểm thì xếp vào tục ngữ hợp hơn.
Đặt câu với giấy rách phải giữ lấy lề thế nào?
- Nhà sa sút, bà vẫn bắt con cháu ăn cơm phải mời, ra đường phải chào: giấy rách phải giữ lấy lề.
- Công ty khó khăn đến mấy, ông giám đốc vẫn trả đủ lương cho công nhân trước, đúng kiểu giấy rách phải giữ lấy lề.