Vì kèo là bộ khung hình tam giác đặt ngang nhà, gồm thanh ngang ở dưới và các thanh kèo dốc hai bên, dùng để đỡ mái. Mỗi bộ vì kèo gác lên cột hoặc đầu tường; nhiều bộ đặt song song tạo thành bộ xương của mái nhà. Đây là từ của nghề mộc, nghề xây, quen thuộc trong nhà gỗ truyền thống lẫn nhà mái ngói, mái tôn bây giờ.
| Nghĩa ngắn | Khung tam giác chịu lực đỡ mái nhà |
| Loại từ | Danh từ, thuật ngữ xây dựng |
| Cấu tạo chính | Thanh ngang (quá giang), hai thanh kèo nghiêng, có thể thêm trụ, thanh chống |
| Vật liệu | Gỗ, tre trong nhà xưa; thép, thép mạ trong nhà hiện đại |
Vì kèo nằm ở đâu trên mái nhà?
Thử đứng trong một ngôi nhà gỗ cũ rồi ngước lên. Thấy những khung tam giác lặp lại đều đặn từ đầu hồi này sang đầu hồi kia, đó là các bộ vì kèo. Mỗi khung nằm trên một mặt phẳng cắt ngang nhà, hai chân khung tì lên hàng cột hay bức tường.
Phía trên các thanh kèo là những thanh chạy dọc nhà gọi là hoành hay xà gồ. Trên hoành là rui, trên rui là mè (ở nhiều nơi gọi là cầu phong, li tô), cuối cùng mới đến lớp ngói. Nói gọn theo đường đi của sức nặng: ngói đè lên mè, mè lên rui, rui lên hoành, hoành lên vì kèo, vì kèo truyền xuống cột rồi xuống nền.
Khoảng không giữa hai bộ vì kèo kề nhau chính là một gian. Vì thế nhà “ba gian” cần bốn bộ vì, nhà “năm gian” cần sáu bộ, chưa kể phần chái hai đầu.
Chữ “vì” và chữ “kèo” ghép lại thế nào?
Hai chữ này đều là từ thuần Việt của nghề làm nhà, và mỗi chữ vốn đã có nghĩa riêng:
- Vì (danh từ): bộ phận gồm những thanh cứng, chắc, dùng để chống đỡ trong công trình xây dựng hay hầm lò. Từ điển ghi thêm dạng đồng nghĩa là vày. Chữ “vì” này không liên quan đến “vì” trong “vì sao” hay “các vì sao”.
- Kèo: hai thanh gỗ hoặc tre, luồng bắt chéo đầu vào nhau để đỡ nóc và rui, mè, tạo độ dốc cho mái.
Ghép lại, vì kèo là cả cái khung chịu lực mà kèo là phần cạnh nghiêng. Trong nhà gỗ cổ, người thợ còn gọi tên từng kiểu vì theo hình dáng: vì giá chiêng trông như cái giá treo chiêng, vì chồng rường xếp những thanh dầm ngắn dần thành hình tam giác, vì kẻ dùng thanh nghiêng gọi là kẻ.
Vì kèo, xà gồ, rui, mè: phân biệt cho khỏi rối
| Bộ phận | Hướng đặt | Việc của nó |
|---|---|---|
| Vì kèo | Ngang nhà, khung tam giác | Chịu lực chính, gom sức nặng của mái truyền xuống cột, tường |
| Xà gồ (hoành) | Dọc nhà, gác trên kèo | Nối các vì với nhau, đỡ lớp rui hoặc tấm lợp |
| Rui | Xuôi theo dốc mái | Gác trên hoành, đỡ mè |
| Mè (li tô) | Dọc nhà, thanh nhỏ | Đỡ trực tiếp từng hàng ngói |
| Cột, xà | Cột đứng, xà nằm ngang | Đỡ vì kèo và giằng khung nhà |
Người mới nghe hay lẫn vì kèo với xà gồ vì cả hai đều nằm trên cao, đều là thanh dài. Cách nhớ nhanh: vì kèo là “cái khung”, đứng thành hình tam giác; xà gồ là “cái thanh”, nằm dọc nối các khung. Với nhà lợp tôn, nhiều khi không có rui, mè, tấm tôn bắt thẳng lên xà gồ.
Ở nhà dân dụng hiện đại, vì kèo bằng thép hoặc thép mạ hợp kim chống gỉ được dùng nhiều vì nhẹ, ít mối mọt. Khoảng cách các vì và kích thước thanh phải do người có chuyên môn tính theo nhịp nhà, loại ngói, sức gió; tự ý bớt vì để tiết kiệm có thể làm võng mái.
Bộ vì trong đình làng và nhà rường
Trong kiến trúc gỗ truyền thống, bộ vì không chỉ để chịu lực. Ở đình làng Bắc Bộ hay nhà rường Huế, thợ chạm khắc hoa lá, mây cuốn lên các thanh kẻ, cốn, xà, biến phần khung thành nơi trang trí đẹp nhất nhà. Nhìn bộ vì, người trong nghề có thể đoán phần nào niên đại và vùng của công trình.
Học sinh tiểu học có dịp làm quen với kiến trúc nhà gỗ của đồng bào Tây Nguyên qua bài đọc về ngôi nhà rông Tây Nguyên; lên lớp trên còn có văn bản Ngôi nhà truyền thống của người Ê-đê. Đọc những bài ấy, nhớ nhìn lên mái: phần khung đỡ mái chính là chỗ để hiểu chữ vì kèo.
Vì kèo qua mấy câu thợ và chủ nhà hay nói
Vì kèo thép là gì?
Là bộ khung tam giác đỡ mái làm bằng thép, thường là thép hộp hoặc thép tiết diện chữ C có mạ chống gỉ. Loại này nhẹ hơn gỗ, không sợ mối mọt và lắp nhanh.
Vì kèo và xà gồ khác nhau thế nào?
Vì kèo là khung đặt ngang nhà, chịu lực chính. Xà gồ là các thanh chạy dọc nhà, gác lên vì kèo và đỡ lớp mái phía trên.
Một gian nhà cần mấy bộ vì kèo?
Mỗi gian nằm giữa hai bộ vì liền nhau, nên số bộ vì thường bằng số gian cộng thêm một. Nhà có chái hoặc tường hồi chịu lực thì cách tính có thể khác.
Kèo trong vì kèo có liên quan đến “kèo” trên mạng không?
Không. “Kèo” trong nghề xây là thanh gỗ, thanh thép đỡ mái. Chữ “kèo” giới trẻ dùng kiểu “có kèo đi chơi” là nghĩa lóng, chỉ một cuộc hẹn hay lời rủ rê, hoàn toàn khác chuyện làm nhà.