Cụm tính từ là một nhóm từ lấy tính từ làm trung tâm, kèm thêm những từ phụ đặt phía trước hoặc phía sau để nói rõ đặc điểm ấy ở mức nào, vào lúc nào, so với cái gì. Từ xanh đứng một mình chỉ báo màu; thành vẫn còn xanh lắm thì người đọc biết thêm cả thời gian lẫn mức độ. Phần dưới đi từ cấu tạo đến ví dụ về cụm tính từ trong SGK lớp 6.
| Khái niệm | Tổ hợp gồm tính từ trung tâm và các thành tố phụ trước, phụ sau |
| Nghĩa của cụm | Diễn tả đặc điểm, tính chất cụ thể hơn một tính từ đứng riêng |
| Thuộc | Cụm từ chính phụ, cùng nhóm với cụm danh từ và cụm động từ |
| Dấu hiệu nhận biết | Có tính từ ở giữa; trước hay gặp rất, hơi, khá, vẫn, chưa; sau hay gặp lắm, quá, hơn, như… |
| Học ở | Ngữ văn 6, phần Thực hành tiếng Việt về mở rộng thành phần chính của câu |
Cụm tính từ trong bài học lớp 6
Ở Ngữ văn 6 bộ Kết nối tri thức, cụm tính từ xuất hiện trong Bài 3 “Yêu thương và chia sẻ”, phần Thực hành tiếng Việt trang 74–75 tập một. Sách đặt nó cạnh cụm động từ, lấy ngữ liệu từ truyện ngắn Gió lạnh đầu mùa của Thạch Lam, rồi yêu cầu học sinh mở rộng vị ngữ là một tính từ thành một cụm tính từ. Các bộ sách khác cũng đưa nội dung này vào lớp 6, gắn với việc làm cho câu giàu thông tin hơn.
Cách hiểu chung ở các tài liệu tiếng Việt khá thống nhất: cụm tính từ có tính từ làm trung tâm, các từ ngữ phụ đi kèm để bổ sung ý nghĩa cho tính từ ấy. Muốn ôn lại tính từ là gì trước khi học cụm, có thể đọc bài tính từ chỉ đặc điểm, tính chất và các nhóm tính từ.
Một chuyện nhỏ nhưng quan trọng: tính từ đứng một mình đôi khi đã đủ làm vị ngữ (Gió rét.), nhưng câu như vậy cụt và nghèo thông tin. Cụm tính từ ra đời chính là để lấp chỗ trống đó.
Mô hình ba phần của cụm tính từ
Về cấu tạo, cụm tính từ gồm mấy phần? Đầy đủ thì ba: phần phụ trước, phần trung tâm, phần phụ sau. Trong thực tế, rất nhiều cụm chỉ có hai phần, thiếu phụ trước hoặc thiếu phụ sau, nhưng tính từ trung tâm thì không bao giờ vắng.
| Phần phụ trước | Trung tâm | Phần phụ sau |
|---|---|---|
| vẫn còn | xanh | lắm |
| hơi | chua | (không có) |
| (không có) | sáng | như ban ngày |
| chưa | quen | với khí hậu miền núi |
| đã | già | hơn năm ngoái nhiều |
Phần phụ trước thường cho biết ba loại thông tin. Thứ nhất là thời gian và sự tiếp diễn: đã, đang, sẽ, vẫn, còn, cũng. Thứ hai là mức độ: rất, hơi, khá, quá, cực kì. Thứ ba là khẳng định hay phủ định: không, chưa, chẳng.
Phần phụ sau linh hoạt hơn. Nó có thể chỉ mức độ (lắm, quá, vô cùng), chỉ sự so sánh (như mật, hơn trước), chỉ phạm vi (giỏi về toán), nguyên nhân (mệt vì thức khuya) hoặc vị trí (xa nhà). Phụ sau càng dài, câu càng cụ thể; đổi lại, viết dài quá thì câu nặng nề.
Cách tìm cụm tính từ trong một câu
- Tìm tính từ trước đã. Hỏi xem từ nào chỉ màu sắc, hình dáng, tính nết, cảm giác, mức độ: nghèo, trong, quý, lạnh, chăm.
- Nhìn sang hai bên. Những từ đứng sát trước và sau mà bổ sung nghĩa cho tính từ ấy thì gom vào cùng cụm. Trong “Bà nội vẫn khỏe như hồi trẻ”, cụm là vẫn khỏe như hồi trẻ.
- Thử thêm “rất” hoặc “lắm”. Tính từ chỉ đặc điểm có thể đo được mức độ thường nhận được hai từ này. Một từ thêm “rất” mà nghe vẫn tự nhiên thì nhiều khả năng là tính từ.
- Xác định từ trung tâm rồi mới gọi tên cụm. Cụm làm vị ngữ chưa chắc là cụm tính từ; phải xem trung tâm là danh từ, động từ hay tính từ. Bài phân loại cụm từ trong tiếng Việt có sơ đồ chung cho cả ba loại.
Có một bẫy quen: rất cũng đi được với vài động từ chỉ tâm lý như rất thích, rất nhớ. Gặp những trường hợp này, cụm có trung tâm là động từ, nên xếp vào cụm động từ. Cách phân tích phần phụ của cụm động từ được trình bày kĩ ở bài cụm động từ với phần phụ đã, đang, sẽ.
Cụm danh từ, cụm động từ hay cụm tính từ?
Ba loại cụm có cùng khung ba phần, nên học sinh dễ xếp lẫn. Bảng dưới đây so theo từ trung tâm và từ phụ hay đi kèm.
| Loại cụm | Từ trung tâm | Từ phụ thường gặp | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Cụm danh từ | Danh từ | mấy, mọi, những; này, ấy | mấy chậu cúc vàng ấy |
| Cụm động từ | Động từ | đã, đang, đừng, hãy; đối tượng, hướng | đang tưới mấy chậu cúc |
| Cụm tính từ | Tính từ | rất, hơi, vẫn, chưa; lắm, quá, như, hơn | vàng rực như nắng |
Một câu có thể chứa cả ba: “Mấy chậu cúc ấy / đã nở từ tuần trước, vàng rực như nắng.” Phần chủ ngữ là cụm danh từ, theo sau là một cụm động từ và một cụm tính từ cùng làm vị ngữ. Phần cụm danh từ có mô hình riêng, xem thêm ở bài cụm danh từ có số từ và chỉ từ đi kèm.
Đọc cụm tính từ trong Gió lạnh đầu mùa
Trong truyện này, Thạch Lam nhiều lần cho tính từ đi kèm một từ chỉ mức độ hay so sánh, nhờ đó cảm giác của nhân vật hiện ra rõ hơn. Ba câu dưới đây đều có trong văn bản và trong bài tập sách giáo khoa.
“Chân trời trong hơn mọi hôm”
Cụm tính từ là trong hơn mọi hôm: trung tâm trong, phụ sau hơn mọi hôm chỉ sự so sánh. Không có phần so sánh, ta chỉ biết trời trong; có nó, ta thấy buổi sáng đầu đông khác hẳn những ngày trước, khớp với cái lạnh đột ngột mở đầu truyện.
“Mẹ cái Hiên rất nghèo”
Trung tâm nghèo, phụ trước rất chỉ mức độ. Đây là lúc Sơn chợt hiểu hoàn cảnh của bạn, và chữ “rất” làm cho ý nghĩ ấy nặng thêm, dẫn tới hành động cho áo. Muốn đọc lại diễn biến đoạn này, xem bài soạn Gió lạnh đầu mùa cho lớp 6.
“Hai con tôi quý quá”
Lời người mẹ ở cuối truyện có cụm quý quá: trung tâm quý, phụ sau quá chỉ mức độ cao. Cụm tính từ ngắn này mang giọng vừa trách yêu vừa hài lòng của người mẹ khi biết các con đã đem áo cho bạn.
Đặt ba ví dụ cạnh nhau sẽ thấy cùng một việc: phần phụ biến một nhận xét chung chung thành cảm nhận có mức độ, có điểm so sánh.
Năm câu luyện cụm tính từ có đáp án
Câu 1: Tìm cụm tính từ trong câu “Nước suối mùa này vẫn lạnh buốt như băng” và chỉ ra ba phần của nó.
Đáp án: Cụm tính từ là vẫn lạnh buốt như băng. Phụ trước vẫn (tiếp diễn), trung tâm lạnh buốt, phụ sau như băng (so sánh).
Câu 2: Trong ba tổ hợp “rất thích đọc truyện”, “rất ngoan”, “những người rất hiền”, tổ hợp nào là cụm tính từ?
Đáp án: Chỉ rất ngoan là cụm tính từ trọn vẹn. Rất thích đọc truyện có trung tâm là động từ chỉ tâm lý thích, nên là cụm động từ. Những người rất hiền có trung tâm là danh từ người, nên là cụm danh từ; bên trong nó có một cụm tính từ nhỏ là rất hiền.
Câu 3: Mở rộng vị ngữ trong các câu “Con đường dài.”, “Bài toán khó.”, “Em bé ngoan.” thành cụm tính từ.
Đáp án tham khảo: Con đường dài hơn tôi tưởng. Bài toán khó quá, cả lớp chưa ai giải được. Em bé ngoan lắm, không quấy khóc lần nào. Mỗi câu thêm được một ý: so sánh với điều mình nghĩ, hệ quả, hoặc mức độ.
Câu 4: Từ tính từ “sạch”, hãy tạo ba cụm tính từ khác nhau và nêu ý nghĩa của phần phụ trong mỗi cụm.
Đáp án tham khảo: chưa sạch (phủ định); sạch như lau (so sánh); đã sạch hơn hôm qua (thời gian và so sánh).
Câu 5: Viết ba câu tả buổi sáng ở sân trường, trong đó có ít nhất hai cụm tính từ, gạch chân các cụm ấy.
Đáp án tham khảo: “Sân trường sáng nay vắng hơn mọi khi vì lớp 9 đi tham quan. Hàng phượng vẫn còn xanh, chưa có bông nào. Gió đầu mùa hơi se lạnh, ai cũng kéo cao cổ áo.” Ba cụm tính từ có trung tâm lần lượt là vắng, xanh, se lạnh.
Phụ trước, phụ sau và mấy chỗ cần nhớ
Cụm tính từ gồm mấy phần?
Mô hình đầy đủ có ba phần: phụ trước, trung tâm, phụ sau. Nhiều cụm chỉ có hai phần, ví dụ hơi buồn (thiếu phụ sau) hay đẹp như mơ (thiếu phụ trước). Phần không thể thiếu là tính từ trung tâm.
Ví dụ về cụm tính từ nào dễ nhớ nhất?
Những cụm gắn với cảm giác hằng ngày: đói quá, rất buồn ngủ, còn mệt lắm, xanh như lá chuối non. Khi học, nên tự đặt câu với chúng để nhớ vị trí phụ trước, phụ sau thay vì học thuộc danh sách.
Cụm tính từ có làm chủ ngữ được không?
Được, dù ít gặp hơn vị ngữ. Trong câu “Chăm chỉ quá mức cũng làm người ta kiệt sức”, cụm tính từ đứng ở vị trí chủ ngữ. Phần lớn bài tập lớp 6 tập trung vào cụm tính từ làm vị ngữ.
Cụm tính từ trong tiếng Anh có giống tiếng Việt không?
Tiếng Anh có adjective phrase với cách hiểu tương tự: tính từ kèm các từ bổ sung, như very tired hay afraid of the dark. Khác biệt chính là tiếng Anh hay đặt cụm tính từ trước danh từ, còn tiếng Việt đặt sau: một ngôi nhà rất cũ.
Lỗi hay gặp nhất khi làm bài là gom quá tay: trong “Cô ấy hát hay hơn tôi”, cụm tính từ là hay hơn tôi, còn hát là động từ đứng ngoài cụm.