Công nương là từ dùng để gọi người con gái nhà quyền quý thời phong kiến, hoặc người phụ nữ thuộc hoàng gia ở những nước còn chế độ quân chủ, với ý coi trọng. Báo chí Việt Nam quen gọi Diana hay Kate Middleton là công nương, dù cả hai không sinh ra trong hoàng tộc; đó cũng là lý do nhiều người thắc mắc công nương nghĩa là gì, có khác công chúa không.
| Nghĩa ngắn | Con gái nhà quyền quý; phụ nữ hoàng gia, gọi với ý trọng |
| Gốc từ | Hán Việt: công 公 (tước công, bậc tôn quý) + nương 娘 (nàng, người phụ nữ) |
| Loại từ | Danh từ; hay đứng trước tên riêng: Công nương Diana |
| Sắc thái | Trang trọng, hơi cổ, có ý quý trọng |
Công nương là con gái nhà ai?
Trong truyện xưa, công nương thường là tiểu thư nhà quan to, nhà quyền quý, sống trong phủ đệ có kẻ hầu người hạ. Truyện cổ tích Cái vết đỏ trên má công nương là một ví dụ (đọc lại chuyện cô tiểu thư nhà thượng thư và kép hát): “công nương” trong truyện là cô con gái của một vị thượng thư đầu triều, chứ không phải con vua. Người kể gọi cô như vậy để tỏ rõ dòng dõi sang trọng của cô.
Ở nghĩa thứ hai, gần với đời sống hiện nay hơn, công nương là cách người Việt gọi những phụ nữ thuộc hoàng gia nước ngoài, nhất là vợ của các hoàng tử. Đây là chữ dịch quen tay của báo chí cho tiếng Anh princess trong những trường hợp người phụ nữ có danh hiệu nhờ kết hôn.
Cả hai nghĩa có chung một điểm: từ điển giảng công nương là từ gọi “với ý coi trọng”. Nó là tiếng gọi tôn, chứ không gắn với một bậc tước được ghi rõ như công chúa hay quận chúa.
Công nương, công chúa, quận chúa đứng ở đâu?
| Từ | Chỉ ai | Có từ đâu |
|---|---|---|
| Công nương | Con gái nhà quyền quý; phụ nữ hoàng gia (thường là vợ hoàng tử) | Tiếng gọi tôn |
| Công chúa | Con gái của vua | Sinh ra trong hoàng tộc |
| Quận chúa | Con gái các vương, con gái chúa | Tước phong, dưới công chúa |
| Vương phi | Vợ của vương, thân vương | Nhờ kết hôn |
| Tiểu thư | Con gái nhà giàu, nhà quan | Tiếng gọi tôn trong gia đình, xã hội |
Công chúa là chuyện dòng máu: phải là con vua. Công nương thì rộng hơn và “mềm” hơn, có thể là con quan, có thể là con dâu hoàng gia. Muốn rõ ngôi thứ của các cô gái trong hoàng tộc, bài quận chúa là con gái của ai có giải thích chi tiết. Ở chiều ngược lại, người phụ nữ được gọi tôn vì là vợ của một người có địa vị thì tiếng Việt dùng chữ phu nhân.
Gần nghĩa với công nương có tiểu thư, khuê nữ (con gái nhà gia giáo, ở trong khuê phòng). Công nương không có từ trái nghĩa trực tiếp; nếu cần đặt đối lập, người ta hay dùng thôn nữ, con nhà thường dân.
Chữ công 公 và chữ nương 娘
Chữ công (公) có rất nhiều nghĩa: chung (công cộng), ngay thẳng (công bằng), và quan trọng ở đây là tước công, bậc cao nhất trong năm tước công, hầu, bá, tử, nam. Về thứ bậc ấy có bài công tước đứng đầu năm bậc quý tộc. Chữ công cũng dùng để gọi tôn người có địa vị, như chủ công.
Chữ nương (娘) là nàng, người con gái trẻ (cô nương), cũng là tiếng gọi tôn phụ nữ bậc trên. Trong cung xưa, phi tần gọi hoàng hậu là nương nương. Chữ này có trong một từ khác cũng hay được hỏi: cách gọi vợ là nương tử thời xưa.
Ghép lại, có thể nhớ công nương là “nàng con nhà công hầu”: một người con gái mà gốc gác gắn với giới quý tộc.
Vì sao báo chí gọi Diana là công nương?
Diana Spencer kết hôn với Thái tử Charles ngày 29/7/1981 và từ đó mang danh hiệu Princess of Wales. Tiếng Anh dùng một chữ princess cho cả con gái vua lẫn vợ hoàng tử, còn tiếng Việt tách ra: con gái vua là công chúa. Gọi Diana là công chúa thì sai, vì bà là con một gia đình quý tộc, không phải con vua. Báo chí vì vậy chọn chữ công nương, vừa sang trọng vừa không gán nhầm dòng máu.
Wikipedia tiếng Việt lại dịch danh hiệu ấy là Vương phi xứ Wales và ghi chú rằng báo chí trong nước thường gọi là công nương. Hai cách dịch cùng tồn tại; trong đời thường, “Công nương Diana” vẫn quen tai hơn cả.
Đến tháng 9/2022, sau khi Vua Charles III lên ngôi, Hoàng tử William nhận tước Prince of Wales và vợ ông là Kate Middleton thành Princess of Wales, tức “Công nương xứ Wales” theo cách gọi của báo Việt. Hai người phụ nữ, cách nhau hơn bốn mươi năm, cùng một danh hiệu và cùng một chữ công nương trên mặt báo.
Mấy chỗ dễ lẫn quanh chữ công nương
Công nương có phải công chúa không?
Không hẳn. Công chúa là con gái vua, sinh ra đã ở trong hoàng tộc. Công nương rộng hơn: con gái nhà quyền quý thời xưa, hoặc phụ nữ hoàng gia mà phần lớn là vợ các hoàng tử.
Công nương tiếng Anh là gì?
Thường tương ứng với princess khi chữ ấy chỉ vợ của hoàng tử. Với những tiểu thư nhà quý tộc trong truyện xưa, bản dịch có thể dùng lady hoặc noble lady.
Công nương xứ Wales là ai?
Là cách báo Việt gọi danh hiệu Princess of Wales của Anh, dành cho vợ của Prince of Wales. Diana mang danh hiệu này từ năm 1981; hiện nay người mang nó là Kate Middleton, từ tháng 9/2022.
Gọi một cô gái là “công nương” ngoài đời có ổn không?
Nói đùa thân mật thì được, kiểu khen ai đó điệu đà, chỉn chu như con nhà quyền quý. Nhưng chữ này cũng có thể nghe như trêu là kiểu cách, khó chiều, nên dùng tùy người, tùy lúc.