Cộng đồng là tập hợp những người cùng sống hoặc cùng sinh hoạt với nhau, có chung một số điểm như nơi ở, tiếng nói, nghề nghiệp, mối quan tâm, và gắn bó thành một khối trong đời sống xã hội. Hỏi cộng đồng nghĩa là gì thì có thể nghĩ ngay tới một xóm, một lớp học, một nhóm cùng sở thích trên mạng. Còn ý thức cộng đồng là cách mỗi người đặt mình trong khối chung ấy.
| Nghĩa ngắn | Nhóm người có điểm chung, gắn bó với nhau trong sinh hoạt xã hội |
| Gốc từ | Hán Việt 共同: cộng (chung) + đồng (cùng) |
| Loại từ | Danh từ; còn đứng trước danh từ khác để chỉ cái chung: nhà văn hóa cộng đồng, du lịch cộng đồng |
| Tiếng Anh | community |
Từ điển và xã hội học nói gì về cộng đồng
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) giảng cộng đồng là toàn thể những người cùng sống, có những điểm giống nhau, gắn bó thành một khối trong sinh hoạt xã hội. Hai ví dụ từ điển đưa ra rất quen: cộng đồng làng xã, hòa nhập với cộng đồng.
Các nhà xã hội học nhìn kĩ hơn vào cái gọi là “gắn bó”. Một đám đông chờ xe buýt có chung chỗ đứng nhưng chưa thành cộng đồng. Muốn thành cộng đồng, những người ấy cần có mối quan tâm hoặc lợi ích chung, có qua lại thường xuyên, có ít nhiều quy ước ngầm với nhau, và quan trọng nhất là cảm thấy mình thuộc về nhóm đó. Nhiều cách định nghĩa còn nhấn vào quan hệ mặt đối mặt và sợi dây tình cảm giữa các thành viên.
Chữ Hán 共同 vốn chỉ có nghĩa là cùng chung, cùng nhau. Người Việt dùng nó làm danh từ cho cả một nhóm người, nên trong tiếng Việt ta vừa nói “cộng đồng người Việt ở nước ngoài”, vừa nói “hoạt động cộng đồng”. Nghĩa hẹp nhất là một làng, một khu phố. Nghĩa rộng nhất là cộng đồng các dân tộc Việt Nam, thậm chí cộng đồng quốc tế.
Nhìn vào đâu để biết một nhóm đã thành cộng đồng
Không có cái thước nào đo chính xác, nhưng trong đời sống có mấy dấu hiệu dễ thấy:
- Có điểm chung đủ bền để người ta quay lại với nhau: cùng ngõ, cùng nghề, cùng mê một ban nhạc, cùng nuôi con nhỏ.
- Có lề lối riêng. Xóm có lệ góp tiền khi nhà ai có hiếu, nhóm đọc sách có quy định không tiết lộ nội dung truyện.
- Có người lo việc chung, dù chỉ là tổ trưởng dân phố hay quản trị viên của một hội nhóm.
- Thành viên giúp đỡ nhau mà không cần hợp đồng. Lũ về, cả xóm khiêng đồ lên gác cho nhà bà cụ sống một mình.
Trên mạng, chữ này dùng còn thoáng hơn. Một nhóm người hâm mộ chung một ca sĩ tự gọi mình là cộng đồng người hâm mộ của một thần tượng; người chơi một trò điện tử cũng gọi là “cộng đồng game thủ”. Gọi thế không sai, miễn là giữa họ thực sự có tương tác, chứ không chỉ cùng bấm theo dõi một trang.
Vì sao con người cần sống thành cộng đồng?
Lí do đầu tiên rất thực tế: một mình thì khó sống. Thóc gạo, quần áo, con đường đến trường đều do bao nhiêu người khác làm ra. Thời xưa, đắp đê, chống giặc, làm thủy lợi là việc cả làng mới kham nổi, nên làng xã Việt Nam có sức gắn kết rất chặt.
Lí do thứ hai thuộc về tinh thần. Con người cần được thừa nhận, cần một chỗ để thuộc về. Đứa trẻ học nói, học cách cư xử, học điều phải trái từ những người quanh mình. Mất chỗ dựa ấy, người ta dễ thấy lạc lõng.
Tác động của cộng đồng có cả hai chiều. Mặt tốt là sự che chở, tinh thần chung lưng đấu cật khi gặp khó và những mạng lưới tương trợ, từ quỹ khuyến học của dòng họ tới các chương trình lưới an toàn cho người yếu thế. Mặt trái là áp lực phải giống mọi người. Lời đàm tiếu của xóm giềng, hay một làn sóng tẩy chay trên mạng, có thể đè nặng lên một cá nhân chỉ vì người đó khác số đông.
Trong thành ngữ chung lưng đấu cật, chữ cật là phần lưng ngang chỗ thắt lưng, nên câu ấy vẽ cảnh người ta tựa lưng vào nhau mà gánh việc.
Cộng đồng và cá thể trong trang văn Anh-xtanh
Học sinh lớp 11 (Kết nối tri thức) gặp khái niệm này trong văn bản nghị luận Cộng đồng và cá thể của An-be Anh-xtanh. Nhà bác học bắt đầu bằng một quan sát giản dị: phần lớn những gì ta ăn, mặc, biết và tin đều nhờ người khác mà có, kể cả ngôn ngữ ta dùng để nghĩ.
Nhưng ông không dừng ở chỗ đề cao tập thể. Theo Anh-xtanh, cái mới cho xã hội lại do từng cá nhân biết suy nghĩ độc lập tạo ra, và một cộng đồng lành mạnh là nơi vừa gắn kết vừa để mỗi người được là chính mình. Cách đặt vấn đề hai chiều ấy cũng là gợi ý tốt khi làm bài nghị luận. Câu hỏi đọc hiểu và gợi ý trả lời có ở bài soạn văn bản của Anh-xtanh.
Gợi ý ý cho đề nghị luận về ý thức cộng đồng
Đề “Suy nghĩ về ý thức cộng đồng của người trẻ” khá hay gặp. Có thể triển khai theo khung sau:
- Giải thích: ý thức cộng đồng là biết mình thuộc về một tập thể, quan tâm tới lợi ích chung và sẵn lòng góp phần.
- Biểu hiện: giữ vệ sinh nơi công cộng, tham gia quyên góp khi thiên tai, không xả rác lên mạng bằng những lời bình ác ý.
- Ý nghĩa: nhờ có người nghĩ cho cái chung mà phố sạch hơn, trường học dễ chịu hơn, người gặp nạn không bị bỏ lại.
- Mở rộng: sống vì cộng đồng không có nghĩa là xóa bỏ cái tôi của mỗi người; cần phê phán cả thói ích kỉ lẫn kiểu a dua theo đám đông.
Những điều học trò hay hỏi về chữ cộng đồng
Cộng đồng nghĩa là gì nói một cách ngắn gọn?
Là một nhóm người có điểm chung và gắn bó với nhau, như cùng nơi ở, cùng nghề hay cùng sở thích. Họ qua lại thường xuyên và cảm thấy mình thuộc về nhóm đó.
Ý thức cộng đồng là gì?
Là sự nhận biết mình là một phần của tập thể, từ đó biết nghĩ cho người khác và cho cái chung. Ai có ý thức ấy sẽ không xả rác bừa bãi, biết nhường nhịn ở nơi công cộng, sẵn lòng góp sức khi xóm làng gặp khó.
Cộng đồng và xã hội khác nhau thế nào?
Xã hội rộng hơn, gồm mọi người sống trong một quốc gia hay một thời đại với đủ loại quan hệ. Cộng đồng thường nhỏ hơn và gần gũi hơn, các thành viên có điểm chung rõ và biết nhau nhiều hơn.
Cộng đồng mạng có phải là cộng đồng thật không?
Có thể là thật nếu các thành viên thường xuyên trao đổi, giúp nhau và có quy tắc chung. Chỉ cùng theo dõi một trang mà không ai biết ai thì gần với đám đông hơn là cộng đồng.