Cô hồn các đảng là tiếng mắng trong khẩu ngữ, dùng để chỉ đám người lêu lổng, phá phách, hay quấy rối, ví họ như lũ hồn ma vất vưởng không ai thờ cúng. Gốc của nó lại hiền lành hơn nhiều: “cô hồn các đẳng” trong văn cúng, tức các loại cô hồn. Người ta còn nói chệch thành “cô hồn cát đảng”, nghĩa vẫn vậy.
| Nghĩa ngắn | (Tiếng mắng) đám người vô lại, phá phách, không ra gì |
| Gốc | “Cô hồn các đẳng” 孤魂各等: các loại hồn người chết không ai thờ cúng |
| Loại | Cụm từ cố định, dùng như thành ngữ trong khẩu ngữ |
| Sắc thái | Xúc phạm, nặng; chỉ gặp trong lời nói lúc giận |
Cô hồn các đảng dùng để mắng ai?
Trong lời ăn tiếng nói, cụm này nhắm vào những kẻ tụ tập gây rối, lưu manh, trộm vặt, sống du thủ du thực. Người buôn bán gặp kẻ đến quấy cho mất hàng, hàng xóm thấy một đám thanh niên phá phách giữa đêm, đều có thể buột miệng một câu như vậy. Có khi nó chỉ đi với chữ “cô hồn”, có khi kèm thêm “các đảng” cho nặng hơn; người ta cũng nói “cô hồn sống” để chỉ hạng người như thế khi họ vẫn còn đang sống.
Lối ví này dựa trên hình ảnh cô hồn trong tín ngưỡng dân gian. Cô hồn là hồn người chết không có ai thân thích thờ cúng, nên phải lang thang, đói khát, đến mùa cúng lại đi giành của. Gán cái tên ấy cho người sống là bảo họ không gốc gác, không ai dạy dỗ, đi đến đâu là phá đến đó.
Vì thế đây là lời nặng. Nó không phải từ tục, nhưng mang ý xúc phạm rõ ràng, chỉ nên hiểu khi đọc truyện hay nghe người khác nói, không nên đem ra dùng với ai.
Đẳng 等 hay đảng 黨?
Chỗ thú vị của cụm từ nằm ở một dấu thanh. Trong các bài văn cúng thí thực có câu kiểu “thập phương chủng loại các đẳng cô hồn”, nghĩa là cô hồn đủ mọi hạng, mọi loại từ khắp mười phương. Chữ đẳng (等) ở đây là hạng, bậc, như trong đẳng cấp, bình đẳng. “Cô hồn các đẳng” vì vậy chỉ đơn giản là cô hồn đủ mọi hạng.
Đến khi vào miệng người nói hằng ngày, “các đẳng” bị đọc trại thành “các đảng”, rồi có người còn nói “cát đảng”. Nghe chữ đảng, không ít người liên tưởng đến băng đảng, phe nhóm, và chính sự liên tưởng ấy làm cho câu mắng thêm phần “giang hồ”. Thật ra trong cụm gốc không có nhóm, phe gì cả.
Biết gốc như vậy để khỏi hiểu sai: khi đọc văn khấn ngày rằm tháng Bảy, “các đẳng cô hồn” là lời mời trang nghiêm dành cho những vong linh không ai thờ phụng, không mang chút ý chửi bới nào. Phong tục ấy được nói kĩ trong bài tục cúng cô hồn tháng Bảy âm lịch.
Mười loại cô hồn trong văn tế của Nguyễn Du
Văn học trung đại có một tác phẩm gọi tên đủ các “đẳng” cô hồn: Văn tế thập loại chúng sinh của Nguyễn Du, còn gọi là Văn chiêu hồn. “Thập loại” là mười loại, cũng một ý với “các đẳng”. Bài văn tế lần lượt gọi những người chết không nơi thờ cúng: từ kẻ từng quyền cao chức trọng, người buôn bán ngược xuôi, người lính bỏ mình nơi chiến trận, cho đến kẻ hành khất chết bên đường.
Điều làm tác phẩm sống lâu là cái nhìn thương xót. Nguyễn Du không xếp các vong hồn theo sang hèn, mà gọi chung họ bằng lòng thương, ai cũng được mời về nhận chút lễ. Đọc bài này rồi mới thấy câu mắng “đồ cô hồn” ngoài đời đã đi xa gốc tới mức nào. Nội dung và cách đọc tác phẩm có ở bài Văn tế thập loại chúng sinh của Nguyễn Du.
Những từ cùng hạng với cô hồn các đảng
| Nhóm | Từ ngữ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gần nghĩa | Du côn, côn đồ, lưu manh, du thủ du thực, đầu trộm đuôi cướp | Đều chê người sống ngoài khuôn phép, hay gây rối |
| Cùng gốc tín ngưỡng | Cô hồn sống, ma đói, vong linh | Hai từ sau không phải tiếng mắng |
| Trái nghĩa | Người đàng hoàng, tử tế, con nhà nền nếp | Không có thành ngữ đối xứng hẳn |
| Dễ nhầm | Tháng cô hồn, giật cô hồn | Nói về phong tục, không mang ý mắng |
So với “du côn” hay “côn đồ”, “cô hồn các đảng” có màu dân gian và hơi hướng tâm linh hơn, nên hay xuất hiện trong lời người lớn tuổi. “Côn đồ” có thể dùng trong báo chí, văn bản; “cô hồn các đảng” thì gần như chỉ sống trong lời nói lúc nóng giận.
Một lưu ý nhỏ khi viết: nếu tả lại lời nhân vật trong truyện, có thể ghi đúng “cô hồn các đảng” như người ta nói; còn khi giải thích chữ nghĩa, nên ghi gốc “các đẳng” để người đọc khỏi tưởng đây là chuyện băng nhóm.
Cùng là lời nặng trong miệng người xưa nhưng thuộc loại thề chứ không phải mắng là câu trời tru đất diệt, tự nhận cho trời phạt đất diệt nếu mình nói sai.
Từ văn khấn rằm tháng Bảy ra lời mắng ngoài chợ
Cô hồn các đẳng là gì?
Là cách gọi gốc trong văn cúng, nghĩa là các hạng, các loại cô hồn. Cụm này dùng trong nghi lễ thí thực, mang giọng thương xót, khác hẳn câu mắng “cô hồn các đảng” ngoài đời.
Cô hồn cát đảng và cô hồn các đảng có khác nhau không?
Không khác về nghĩa. “Cát đảng” là một lối nói chệch nữa của “các đẳng”, cùng dùng để mắng đám người phá phách, vô lại.
Mắng ai là đồ cô hồn các đảng có phải nói tục không?
Không phải từ tục, nhưng là lời xúc phạm nặng, gán người kia với hồn ma không ai thờ. Ở trường học hay nơi làm việc, câu này cũng bị xem là thiếu lịch sự như những lời văng tục, chửi thề khi nóng giận.
Chữ đảng trong cụm này có liên quan đến băng đảng không?
Về gốc thì không: đó là chữ đẳng nghĩa là hạng, loại. Sự liên tưởng tới băng đảng chỉ đến sau, khi người ta đọc trại âm và hiểu theo nghĩa quen hơn.