Tháng cô hồn là cách dân gian gọi tháng 7 âm lịch, quãng thời gian người ta tin rằng vong linh không ai thờ cúng được về dương gian nhận đồ cúng. Vậy tháng cô hồn là tháng mấy? Đó là trọn tháng Bảy âm lịch, từ mùng 1 đến ngày cuối tháng. Gắn với tháng này có lễ cúng cô hồn, lễ Vu Lan và nhiều điều kiêng mà mỗi nhà giữ một khác.
| Nghĩa | Tên gọi dân gian của tháng 7 âm lịch, gắn với việc cúng cho vong linh bơ vơ |
| Gốc chữ | Cô (孤): lẻ loi, côi cút; hồn (魂): phần hồn người đã mất |
| Thời điểm | Trọn tháng Bảy âm lịch; cao điểm là rằm tháng Bảy |
| Lễ đi kèm | Cúng cô hồn (cúng chúng sinh), xá tội vong nhân, Vu Lan báo hiếu |
| Tính chất | Tín ngưỡng và tập quán dân gian, không phải quy định tôn giáo bắt buộc |
Vì sao gọi tháng bảy là tháng cô hồn?
Chữ cô hồn là từ Hán Việt. Mục từ này trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học chỉ hồn người chết không được ai thờ cúng, kèm lời chú rằng đó là cách nói theo tín ngưỡng. Đó là những người chết đường chết chợ, chết trận, chết đuối, chết khi không còn ai thân thích nhang khói. Ghép thêm chữ tháng, người ta có một cái tên cho cả tháng Bảy âm lịch: tháng mà, theo lời truyền, những hồn côi cút ấy được về trần gian kiếm miếng ăn.
Cái tên nghe rờn rợn, nên nhiều người chỉ nhớ phần sợ. Thật ra lõi của nó là lòng thương: người sống nhớ tới cả những người chết chẳng phải họ hàng mình, dọn cho họ một mâm cháo, nắm gạo.
Ba lớp tín ngưỡng chồng lên tháng Bảy
Tháng cô hồn không đến từ một nguồn duy nhất. Có thể hình dung nó như ba lớp áo khoác lên cùng một tháng.
Ở tầng sâu nhất là niềm tin rất cũ của người Việt: người chết vẫn còn hồn, con cháu phải hương khói cho ông bà. Tầng kế tiếp đến từ Đạo giáo Trung Hoa: rằm tháng Bảy là Tết Trung nguyên, ngày Địa quan xá tội, cửa ngục âm phủ mở để vong hồn được ân xá, đi lại nhân gian một thời gian. Chữ xá tội vong nhân mà người miền Bắc hay nói chính là từ lớp này. Tầng trên cùng là Phật giáo, với lễ Vu Lan và nghi thức thí thực, tức đem thức ăn bố thí cho chúng sinh đói khát.
Người Hoa cũng gọi tháng Bảy âm lịch là “tháng ma” (quỷ nguyệt). Sang Việt Nam, ba lớp ấy hòa vào nhau thành một tập quán chung, nên người đi chùa dự Vu Lan buổi sáng, chiều về vẫn bày mâm cúng cô hồn trước cửa.
Cúng cô hồn diễn ra thế nào?
Lễ cúng cô hồn còn gọi là cúng chúng sinh hay cúng thí thực. Nhiều nhà làm vào rằm tháng Bảy, có nhà làm vào mùng 1 và rằm, có cơ sở buôn bán cúng nhiều lần trong tháng.
- Hai mâm riêng. Mâm cúng gia tiên đặt trên bàn thờ trong nhà. Mâm cúng cô hồn bày ở sân, ở hiên hoặc trên vỉa hè, vì vong linh không người thân thì không được mời vào nhà.
- Giờ cúng. Thường vào buổi chiều, trước khi trời tối hẳn.
- Lễ vật. Đồ đơn sơ, dễ chia: cháo loãng múc từng chén nhỏ, bỏng ngô, chè lam, kẹo vừng, khoai lang luộc, gạo, muối, nước, quần áo giấy nhiều màu và tiền vàng mã.
- Sau lễ. Gạo muối được rắc ra ngoài; bánh kẹo, tiền lẻ để cho người qua đường và trẻ con trong xóm.
Bày nhiều hay ít, mặn hay chay là tùy vùng và tùy nhà. Ở thành phố, nhiều gia đình chỉ còn một mâm nhỏ trước cửa, thắp nén nhang là xong.
Cô hồn, xá tội vong nhân và Vu Lan khác nhau ra sao?
Ba tên gọi này hay bị dùng lẫn vì cùng rơi vào rằm tháng Bảy.
| Tên gọi | Là gì | Gốc | Hướng tới ai |
|---|---|---|---|
| Tháng cô hồn | Cách gọi dân gian cho cả tháng 7 âm lịch | Tín ngưỡng dân gian pha Đạo giáo | Vong linh không nơi nương tựa |
| Xá tội vong nhân | Ngày rằm tháng Bảy, theo tin là ngày vong hồn được tha tội | Đạo giáo, Tết Trung nguyên | Mọi vong hồn |
| Vu Lan | Lễ báo hiếu cha mẹ, tổ tiên, cũng vào rằm tháng Bảy | Phật giáo, tích Mục Kiền Liên cứu mẹ | Cha mẹ, ông bà |
Muốn đọc kỹ phần lễ báo hiếu, có bài riêng về sự tích Mục Kiền Liên và lễ báo hiếu tháng Bảy.
Văn khấn tháng Bảy hay gọi “các đẳng cô hồn”; từ đó mà sinh ra câu mắng cô hồn các đảng, nghĩa đã đổi hẳn so với gốc.
Những điều người ta kiêng trong tháng này
Danh sách kiêng trong tháng cô hồn truyền miệng rất dài, mỗi vùng thêm bớt một ít. Hay gặp nhất là: tránh đi chơi khuya, không phơi quần áo qua đêm, không nhặt tiền rơi ngoài đường, hạn chế bơi lội; người làm ăn thì ngại khai trương, mua nhà, mua xe; nhiều đôi né cưới hỏi sang tháng khác. Một số người ăn chay cả tháng, khiến quán nhậu ở thành phố vắng hẳn.
Cần nói rõ: đây là quan niệm dân gian, tin hay không là chuyện của từng người. Chính trong giới Phật giáo có ý kiến cho rằng người Việt vốn không có “tháng cô hồn” mà chỉ có ngày xá tội vong nhân, và nên hướng tới việc thiện, báo hiếu thay vì sợ hãi. Nhiều điều kiêng nếu nhìn kỹ là lời nhắc an toàn của người xưa: tháng Bảy mưa dầm, đường trơn, sông nước lên, đi đêm và tắm sông vốn nguy hiểm.
Tháng cô hồn trong văn chương
Bài văn nổi tiếng nhất viết cho những hồn bơ vơ không ai nhang khói là Văn tế thập loại chúng sinh của Nguyễn Du, còn gọi là Văn chiêu hồn. Tác phẩm gọi tên từng hạng người chết bơ vơ, từ kẻ giàu sang đến người hành khất, người lính, người phụ nữ lỡ làng. Đọc nó sẽ thấy cái tên “cô hồn” vốn chứa nhiều thương xót hơn là ma quái.
Đôi điều về rằm tháng Bảy và tháng cô hồn
Tháng cô hồn là tháng mấy?
Là tháng 7 âm lịch, tính từ mùng 1 đến hết ngày cuối tháng (29 hoặc 30 tùy năm). Vì theo âm lịch nên mỗi năm tháng này rơi vào một khoảng khác nhau trên lịch dương, thường trong tháng 8 và tháng 9.
Cúng cô hồn là gì?
Là lễ bày đồ ăn ngoài sân hoặc trước cửa để bố thí cho vong linh không ai thờ cúng. Lễ vật thường là cháo loãng, gạo muối, bỏng, bánh kẹo, quần áo giấy; cúng xong rắc gạo muối và chia bánh kẹo cho người đi đường.
Tháng cô hồn kiêng gì?
Theo lệ truyền miệng: đi khuya, phơi đồ ban đêm, nhặt tiền rơi, khai trương, mua nhà, cưới hỏi. Đây là tập quán, không phải quy định; nhiều gia đình vẫn làm việc lớn trong tháng Bảy khi đã tính toán kỹ.
Tháng cô hồn có phải tháng xấu không?
Không có căn cứ để coi cả một tháng là xui. Cùng tháng đó người Việt còn có Vu Lan, mùa nhắc con cháu nhớ ơn cha mẹ. Hiểu tháng Bảy là tháng của lòng thương người và nhớ nguồn thì gần với ý nghĩa gốc hơn.