Chuẩn mực xã hội là những quy tắc ứng xử mà một cộng đồng cùng thừa nhận, cho biết việc gì nên làm, việc gì được làm và việc gì không được làm. Có chuẩn mực viết thành văn bản như luật, nội quy; có chuẩn mực chỉ sống trong thói quen và dư luận, như chào người lớn hay xếp hàng chờ đến lượt. Hiểu một cách đơn giản, đó là luật chơi chung để người với người sống cạnh nhau mà ít va chạm.
| Nghĩa ngắn | Quy tắc ứng xử được cộng đồng thừa nhận, dùng làm thước đo hành vi |
| Gồm | Thành văn (pháp luật, nội quy, điều lệ) và bất thành văn (đạo đức, phong tục, thẩm mỹ) |
| Tiếng Anh | Social norm |
| Đặc điểm | Thay đổi theo nơi chốn, thời gian và từng nhóm người |
Chuẩn mực xã hội, luật chơi ngầm
Đứng một mình, chuẩn mực là cái mẫu, cái mốc đã được chọn để so, như trong “chuẩn mực đạo đức” hay “phát âm chuẩn mực”. Nói cách khác, chuẩn mực là cái thước. Gắn thêm “xã hội”, ta có cái thước mà cả cộng đồng dùng để đo hành vi của từng người: đo xem một việc làm là bình thường, đáng khen hay đáng trách.
Các tài liệu xã hội học và pháp luật ở Việt Nam thường mô tả chuẩn mực xã hội như một bộ quy tắc, đòi hỏi mà xã hội đặt ra cho cá nhân và nhóm, xác định phạm vi được phép và không được phép. Tài liệu tiếng Anh nói gọn hơn: social norm là tiêu chuẩn chung về cách cư xử chấp nhận được trong một nhóm. Hai cách nói gặp nhau ở một điểm: chuẩn mực không do một người nghĩ ra, nó là thứ được nhiều người cùng chấp nhận.
Người ta thường chia chuẩn mực thành hai nhóm:
- Thành văn: được ghi thành chữ, như các bộ luật, nội quy trường học, điều lệ một câu lạc bộ. Vi phạm có thể bị xử phạt theo quy định.
- Bất thành văn: không ghi ở đâu cả nhưng ai cũng hiểu, như chuẩn mực đạo đức, phong tục tập quán, quan niệm về cái đẹp. Vi phạm thì bị chê trách, xa lánh, mất uy tín.
Nhìn thấy chuẩn mực ở đâu trong một ngày?
Chuẩn mực xã hội hiện ra trong những việc nhỏ đến mức ta không để ý mình đang làm theo nó:
- Vào thư viện thì hạ giọng, dù không ai đứng canh.
- Đi đám tang thì mặc màu tối, không cười đùa lớn tiếng.
- Muốn phát biểu trong lớp thì giơ tay chờ cô gọi.
- Nhận quà từ người lớn tuổi thì đưa hai tay.
- Nhắn tin cho thầy cô thì không viết tắt, không dùng từ lóng.
Có một cách thử rất đơn giản để biết đâu là chuẩn mực: thử làm ngược lại. Ai đó đứng quay mặt vào trong thang máy, nhìn thẳng vào những người còn lại. Không luật nào cấm, nhưng cả thang máy sẽ thấy khó chịu. Cái cảm giác “có gì đó sai sai” ấy chính là chuẩn mực đang lên tiếng.
Chuẩn mực cũng thay đổi theo nơi chốn. Ở nhiều gia đình Việt, gắp thức ăn cho khách là hiếu khách; ở nơi khác, việc ấy có thể bị coi là can thiệp vào đĩa của người ta. Cách mặc, cách xưng hô, cách mời nhau cũng vậy. Những nếp này được bàn kĩ hơn ở bài phân biệt phong tục, tập quán và hủ tục.
Vì sao con người cần đến chuẩn mực?
Chuẩn mực sinh ra từ việc sống chung
Khi nhiều người cùng chia một con đường, một mái nhà, một lớp học, va chạm là chuyện chắc chắn. Những cách xử sự giúp tránh va chạm được lặp đi lặp lại, được người đi trước dạy cho người đi sau, dần thành nếp chung. Cái nào quan trọng đến mức cần cưỡng chế thì được viết thành luật. Vì vậy chuẩn mực xã hội không đứng yên: điều kiện sống đổi thì chuẩn mực cũng đổi theo.
Mặt tích cực
Chuẩn mực giúp ta đoán được người khác sẽ làm gì. Đèn đỏ thì xe dừng, gặp người quen thì chào, mượn đồ thì trả. Nhờ những điều được mặc định ấy, ta không phải thương lượng lại từ đầu mỗi lần gặp ai. Chuẩn mực còn là cái thước để xã hội khen người tốt, chê việc xấu, tức là một phần nền tảng của chữ đạo đức trong đời sống hằng ngày.
Mặt trái
Không phải chuẩn mực nào cũng đúng mãi. Có những nếp nghĩ từng được coi là bình thường, như trọng nam khinh nữ hay ép con cái lấy người do cha mẹ chọn, về sau bị nhìn nhận là bất công. Áp lực phải giống số đông cũng có thể khiến một người không dám khác biệt, kể cả khi sự khác biệt ấy vô hại. Hành vi đi ngược chuẩn mực được gọi là lệch chuẩn; có lệch chuẩn gây hại cần ngăn chặn, nhưng cũng có lệch chuẩn mở đường cho một chuẩn mực mới tốt hơn.
Chuẩn mực, pháp luật và tiêu chuẩn: đừng đánh đồng
| Khái niệm | Ai đặt ra | Vi phạm thì sao |
|---|---|---|
| Chuẩn mực xã hội | Cộng đồng hình thành qua thời gian | Bị chê trách, xa lánh; nếu là chuẩn mực pháp luật thì bị xử phạt |
| Pháp luật | Nhà nước ban hành | Bị xử lý theo quy định, có cơ quan cưỡng chế |
| Tiêu chuẩn (kĩ thuật, chất lượng) | Cơ quan, tổ chức chuyên môn | Sản phẩm không đạt chuẩn, không được công nhận |
Pháp luật là một loại chuẩn mực xã hội, loại được viết ra và có cưỡng chế. Còn tiêu chuẩn là chuyện của sản phẩm, quy trình, không phải của cách cư xử. Một thói xấu liên quan là áp chuẩn mực khác nhau cho mình và cho người, điều mà bài giải nghĩa thói đo người một kiểu, đo mình một kiểu đã nói riêng.
Vũ Nương và cái thước của một thời
Học sinh lớp 9 gặp một ví dụ rõ về sức nặng của chuẩn mực trong Chuyện người con gái Nam Xương của Nguyễn Dữ. Vũ Nương là người vợ đảm đang, thủy chung, vậy mà chỉ vì một lời nói ngây thơ của đứa con, chồng nàng nghi nàng thất tiết. Xã hội phong kiến đặt chữ trinh tiết của người phụ nữ lên trên hết và trao cho người chồng quyền phán xét; Vũ Nương không có cách nào tự chứng minh, đành tìm đến cái chết.
Đọc lại câu chuyện bằng khái niệm chuẩn mực xã hội, ta thấy bi kịch không nằm riêng ở tính đa nghi của Trương Sinh. Nó nằm ở cái thước của thời ấy: nghiêng hẳn về một phía, và không để người bị đo lên tiếng. Bài soạn Chuyện người con gái Nam Xương lớp 9 có phần phân tích số phận nhân vật này.
Chuẩn mực xã hội trong bài học và đề văn
Chuẩn mực xã hội gồm những loại nào?
Theo cách ghi chép, có chuẩn mực thành văn (pháp luật, nội quy, điều lệ) và bất thành văn (đạo đức, phong tục tập quán, thẩm mỹ). Theo phạm vi, có chuẩn mực chung cho cả xã hội và chuẩn mực riêng của một nhóm nhỏ như một lớp, một công ty.
Ví dụ về chuẩn mực xã hội là gì?
Xếp hàng khi mua vé, nhường ghế cho người già trên xe buýt, không hút thuốc nơi đông trẻ em, nói lời cảm ơn khi được giúp. Những việc này phần lớn không ai bắt buộc, nhưng ai không làm sẽ bị nhìn bằng ánh mắt không vui.
Chuẩn mực xã hội có thay đổi không?
Có. Cách ăn mặc đi học, cách gọi nhau giữa vợ chồng, chuyện con gái học đại học xa nhà đều đã khác nhiều so với vài chục năm trước. Chuẩn mực đổi khi đời sống đổi và khi đa số người trong cộng đồng nghĩ khác đi.
Thế nào là hành vi lệch chuẩn?
Là hành vi đi ngược chuẩn mực mà cộng đồng đang thừa nhận. Lệch chuẩn tiêu cực như gian lận thi cử, nói tục nơi công cộng; nhưng cũng có những việc từng bị coi là lệch chuẩn rồi về sau được thừa nhận rộng rãi.