Tiêu chuẩn kép là việc dùng hai thước đo khác nhau cho những trường hợp giống nhau, mà không có lí do chính đáng: người này làm thì được bỏ qua, người kia làm y hệt lại bị trách. Tiếng Anh gọi là double standard. Hỏi double standard là gì, câu trả lời gọn nhất là “luật cho người khác, ngoại lệ cho mình (hoặc cho người mình thích)”.
| Nghĩa ngắn | Áp dụng hai cách đánh giá khác nhau cho cùng một việc |
| Tiếng Anh | Double standard (double: gấp đôi, kép; standard: tiêu chuẩn) |
| Loại từ | Danh từ; hay đi với “có”, “áp dụng”, “mang” |
| Sắc thái | Phê phán: chỉ sự thiếu công bằng, thiếu nhất quán |
Tiêu chuẩn kép nghĩa là gì, hiểu cho chính xác?
Từ “kép” ở đây nghĩa là hai, như trong “áo kép”, “dấu ngoặc kép”. Một tiêu chuẩn đúng nghĩa phải dùng chung cho mọi người trong cùng hoàn cảnh. Khi có hai tiêu chuẩn, một dễ một khó, và người đánh giá chọn cái nào tùy theo ai đang bị xét, thì đó là tiêu chuẩn kép.
Các tài liệu tâm lí và triết học phổ thông thống nhất ở một điểm quan trọng: chữ này chỉ dùng khi sự đối xử khác nhau không có lí do xác đáng. Chữ “không có lí do” là chìa khóa. Đòi hỏi người lớn nhiều hơn trẻ nhỏ không phải là tiêu chuẩn kép, vì hai bên khác nhau thật về tuổi tác và khả năng. Còn hai bạn cùng nói chuyện trong giờ mà chỉ một bạn bị ghi tên, đó mới là tiêu chuẩn kép.
Ví dụ tiêu chuẩn kép ở nhà, ở trường và trên mạng
Tiêu chuẩn kép ít khi lộ liễu. Nó nằm trong những chuyện thường ngày, và đôi khi chính ta là người mắc mà không hay:
- Trong gia đình. Anh trai đi chơi khuya thì “con trai mà, lớn rồi”; em gái về trễ mười phút đã bị mắng. Hay bố mẹ cấm con dùng điện thoại trong bữa ăn nhưng chính mình vẫn lướt mạng ở bàn.
- Ở trường. Bạn học giỏi quên bài tập một lần được nhắc nhẹ, bạn học yếu quên thì bị phạt đứng. Nhóm trưởng phê bình thành viên đến muộn, còn mình muộn thì bảo “có việc bận”.
- Trên mạng xã hội. Thần tượng mình yêu thích lỡ lời thì “ai chẳng có lúc sai”; người mình không ưa nói câu tương tự thì bị chỉ trích ầm ĩ.
- Với chính mình. Mình trễ hẹn là “kẹt xe”, bạn trễ hẹn là “vô ý thức”. Đây là kiểu khó thấy nhất.
Trong văn học, ví dụ hay được nhắc là tiểu thuyết Trại súc vật (Animal Farm) của George Orwell. Bầy vật nuôi đặt ra luật “mọi con vật đều bình đẳng”, rồi những kẻ nắm quyền lén sửa thành mọi con vật đều bình đẳng nhưng có con “bình đẳng hơn”. Câu sửa ấy đã thành cách nói quen thuộc để chỉ tiêu chuẩn kép.
Tiêu chuẩn kép từ đâu mà có và để lại gì
Đôi khi người ta cố ý dùng hai thước đo để bênh người mình thích hoặc chèn ép người mình ghét. Nhưng thường thì tiêu chuẩn kép xuất hiện vô thức, do những lối tắt của bộ não:
- Thiên kiến xác nhận. Ta đã có ấn tượng tốt hoặc xấu về một người, nên cùng một hành vi được diễn giải theo hướng khớp với ấn tượng ấy. Đây là một trong những thiên kiến khiến ta đánh giá lệch mà ai cũng có.
- Dễ dãi với bản thân. Ta biết rõ hoàn cảnh của mình nên dễ tìm lí do bào chữa, còn với người khác ta chỉ thấy hành vi bên ngoài.
- Thiên vị người trong nhóm. Bạn thân, người nhà, nhóm mình thường được “châm chước” hơn người ngoài.
- Định kiến và thói quen cũ. Những quan niệm như “con trai thì được, con gái thì không” truyền qua nhiều thế hệ, đến mức người ta không còn nhận ra là bất công.
Hậu quả thì dễ thấy. Người bị đối xử thiệt thòi thấy oan ức, mất niềm tin vào người lớn, thầy cô hay tập thể. Người được ưu ái lâu dần nghĩ mình đứng trên luật lệ. Tập thể có tiêu chuẩn kép khó đoàn kết, vì quy định chỉ còn là chữ trên giấy. Với chính người áp dụng, họ mất uy tín: lời phê bình của một người “nói một đằng làm một nẻo” khó khiến ai phục.
Cách tự kiểm tra đơn giản là đổi vai: nếu người làm việc này là người khác, mình có phán xét giống vậy không? Thói quen tách mình khỏi cảm xúc để nhìn sự việc gần với cách nhìn khách quan thay vì chủ quan.
Đối xử khác nhau khi nào là hợp lí, khi nào là tiêu chuẩn kép?
Không phải cứ đối xử khác nhau là tiêu chuẩn kép. Có những khác biệt cần thiết để công bằng thật sự. Bảng sau giúp tách hai trường hợp:
| Tiêu chí | Tiêu chuẩn kép | Đối xử khác biệt hợp lí |
|---|---|---|
| Hoàn cảnh hai bên | Giống nhau về những điểm liên quan | Khác nhau thật về tuổi, sức khỏe, vai trò, trách nhiệm |
| Lí do khác biệt | Thích hay ghét, thân hay sơ, định kiến | Lí do nói ra được và người ngoài chấp nhận |
| Có công khai không | Thường ngầm, không ai nói thành quy định | Thường được nêu rõ từ trước |
| Ví dụ | Cùng đi học muộn, bạn này bị phạt, bạn kia không | Bạn bị đau chân được miễn chạy trong giờ thể dục |
| Ví dụ | Cấm con xem điện thoại khuya nhưng mình thì được | Em lớp 2 đi ngủ sớm hơn anh lớp 9 |
Cần cẩn thận theo chiều ngược lại: đôi khi ta vội kêu “tiêu chuẩn kép” chỉ vì không biết người kia có hoàn cảnh riêng. Trước khi kết luận, nên hỏi lí do.
Tiêu chuẩn kép trong mấy câu hỏi ngắn
Double standard là gì?
Là từ tiếng Anh của tiêu chuẩn kép: áp dụng hai cách đánh giá khác nhau cho những việc hoặc những người giống nhau mà không có lí do chính đáng. Từ này thường mang nghĩa phê phán.
Có ví dụ tiêu chuẩn kép nào dễ hiểu không?
Một người chê bạn bè hay dùng điện thoại khi đi ăn, nhưng chính họ cũng làm vậy và cho là bình thường. Hoặc hai học sinh cùng mắc một lỗi nhưng chỉ một người bị phạt vì không được thầy cô quý.
Người có tiêu chuẩn kép là người như thế nào?
Là người hay phán xét người khác bằng thước đo khắt khe nhưng dễ dãi với chính mình hoặc người mình thích. Nhiều người như vậy không cố ý; họ chỉ chưa nhận ra sự thiếu nhất quán của mình.
Làm gì khi bị đối xử theo tiêu chuẩn kép?
Bình tĩnh nêu hai trường hợp giống nhau và hỏi vì sao cách xử lí khác nhau. Câu hỏi thật lòng thường hiệu quả hơn lời buộc tội. Nếu chuyện xảy ra ở trường và lặp lại nhiều lần, có thể nói với giáo viên chủ nhiệm hoặc bố mẹ.