Chất xám là phần mô có màu xám ở lớp vỏ ngoài của não, nơi các nơ-ron tụ lại dày đặc. Từ nghĩa sinh học đó, người Việt dùng chất xám để chỉ trí tuệ, hiểu biết và óc sáng tạo của con người. Vì vậy mới có những cách nói như “sản phẩm chất xám”, “đầu tư chất xám” hay “chảy máu chất xám”.
| Nghĩa ngắn | (1) Mô thần kinh màu xám của não; (2) nghĩa bóng: trí tuệ, công sức suy nghĩ |
| Cấu tạo từ | Chất (vật chất) + xám (màu); tiếng Anh tương ứng: grey matter |
| Loại từ | Danh từ |
| Sắc thái | Trung tính, hay dùng trên báo chí khi nói về nhân tài, nghiên cứu |
Hai tầng nghĩa của chữ chất xám
Các từ điển tiếng Việt ghi chất xám là danh từ với hai nghĩa đi liền nhau. Nghĩa thứ nhất thuộc về giải phẫu: lớp mô dày đặc thân nơ-ron, nhìn bằng mắt thường có màu xám, khác với phần chất trắng nằm bên dưới. Học sinh gặp nghĩa này trong giờ Sinh học, khi học về cấu tạo của não và tủy sống.
Nghĩa thứ hai mới là nghĩa phổ biến ngoài đời: chất xám là trí tuệ, là khả năng suy nghĩ, sáng tạo. Ví dụ: Một phần mềm tốt kết tinh rất nhiều chất xám. Hay: Đề toán này đòi hỏi vận dụng chất xám chứ không chỉ học thuộc.
Nghĩa bóng hình thành rất tự nhiên. Người ta lấy chính vật chất làm nên bộ óc để gọi cái mà bộ óc sinh ra. Cách nói ấy cũng giống khi ta bảo ai đó “có đầu óc” để khen thông minh.
Grey matter, brain drain và đường đi của một ẩn dụ
Tiếng Anh có grey matter (Mỹ viết gray matter) với đúng hai lớp nghĩa như vậy: mô thần kinh của não, và theo lối nói thân mật là trí thông minh, khả năng suy nghĩ. Câu tiếng Anh kiểu “dùng chút grey matter đi” nghĩa là chịu khó nghĩ một chút. Sự trùng khớp này cho thấy đây là một ẩn dụ khá phổ quát: nhiều ngôn ngữ cùng lấy bộ não để nói về trí khôn.
Cụm chảy máu chất xám thì ứng với brain drain của tiếng Anh. Không có giọt máu nào chảy cả; ý của cụm từ là người có học vấn cao, có tay nghề giỏi rời khỏi một nơi để đến nơi khác làm việc, khiến nơi họ ra đi mất dần nguồn nhân lực giỏi. Báo chí dùng cụm này khi nói về du học sinh không trở về, kỹ sư chuyển sang công ty nước ngoài, hay bác sĩ giỏi rời bệnh viện công.
Chất xám, trí tuệ, trí thức: dùng sao cho trúng
| Từ | Nét nghĩa chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chất xám | Trí tuệ nhìn như một thứ tài sản, một nguồn lực có thể đầu tư, thất thoát | Thu hút chất xám về địa phương |
| Trí tuệ | Khả năng nhận thức, suy luận của con người nói chung | Trí tuệ nhân tạo; trí tuệ dân gian |
| Trí thức | Hiểu biết có hệ thống; cũng chỉ tầng lớp người làm việc bằng trí óc | Người trí thức; tri thức khoa học |
| Lao động chân tay | Thường được đặt đối lập với lao động chất xám | Công việc nặng về sức lực |
Chất xám thường đi với các động từ của tiền bạc, của cải: đầu tư, bỏ ra, lãng phí, thu hút, trả giá cho. Còn khi muốn nói về hiểu biết đã được tích lũy thành hệ thống, hãy đọc thêm bài phân biệt tri thức với hiểu biết thường ngày. Đo trí thông minh bằng con số lại là chuyện khác, xem ở bài chỉ số đo trí thông minh.
Bàn về chất xám trong bài nghị luận xã hội
Đề văn về “chảy máu chất xám”, “trân trọng lao động trí óc” hay “người trẻ và khát vọng cống hiến cho quê hương” xuất hiện khá thường ở bậc THPT. Một hướng triển khai gọn:
- Giải thích: chất xám là trí tuệ, công sức suy nghĩ; chảy máu chất xám là nhân tài rời đi, không phục vụ nơi đã đào tạo mình.
- Bàn luận hai phía: người giỏi đi tìm môi trường tốt hơn là nhu cầu chính đáng; nhưng khi số người ra đi quá đông, nơi họ rời bỏ thiếu người dẫn dắt.
- Nguyên nhân: thu nhập, điều kiện nghiên cứu, cách đánh giá và trọng dụng người tài.
- Bài học: tôn trọng sản phẩm trí tuệ (không sao chép, không dùng lậu), và bản thân học sinh nuôi dưỡng chất xám bằng việc tự học.
Tôn trọng chất xám cũng bắt đầu từ việc nhỏ: không chép bài của bạn rồi nhận là của mình, ghi rõ nguồn khi dùng ý của người khác.
Chất xám: câu hỏi của người đọc
Chảy máu chất xám là gì?
Là hiện tượng người có trình độ cao rời một quốc gia, một ngành hay một cơ quan để làm việc ở nơi khác, làm nơi họ rời đi mất nguồn nhân lực giỏi. Tiếng Anh gọi là brain drain.
Lao động chất xám là gì?
Là kiểu lao động dựa chủ yếu vào trí óc: nghiên cứu, thiết kế, lập trình, viết lách, giảng dạy. Nó thường được đặt cạnh lao động chân tay, dù thực tế nhiều nghề cần cả hai.
Chất xám tiếng Anh là gì?
Nghĩa giải phẫu là grey matter hoặc gray matter. Nghĩa bóng “trí tuệ” có thể dịch bằng chính cụm đó trong văn nói, hoặc dùng intellect, brainpower khi viết.
Vì sao gọi là chất xám mà không gọi là chất trắng?
Vì phần tập trung thân các nơ-ron, nơi diễn ra xử lý thông tin, có màu xám. Chất trắng chủ yếu là các sợi dẫn truyền nối các vùng với nhau, nên khi nói về trí tuệ người ta chọn chữ “xám”.