Câu nêu đặc điểm là câu kể cho biết người, con vật, đồ vật hay cảnh vật có hình dáng, màu sắc, tính nết hoặc trạng thái ra sao, ví dụ Tóc bà đã bạc. Học sinh lớp 2, lớp 3 gặp kiểu câu này trong phần Luyện từ và câu; sách cũ gọi nó là mẫu câu “Ai thế nào?”. Muốn biết câu nêu đặc điểm là câu như thế nào, chỉ cần xem phần đứng sau sự vật đang tả điều gì.
| Khái niệm | Câu kể nói về đặc điểm (hình dáng, màu sắc, tính chất, tính nết) của sự vật |
| Mẫu câu | Ai (cái gì, con gì) + thế nào? |
| Dấu hiệu nhận biết | Bộ phận thứ hai chứa từ chỉ đặc điểm: cao, xanh, hiền, chăm chỉ… |
| Thuộc | Một trong ba kiểu câu kể, cạnh câu giới thiệu và câu nêu hoạt động |
| Học ở | Tiếng Việt 2, Tiếng Việt 3 (bộ Kết nối tri thức, Chân trời sáng tạo, Cánh diều) |
Câu nêu đặc điểm trả lời câu hỏi nào?
Thử đặt câu hỏi cho phần sau của câu: Mái tóc của bà thế nào? Đáp: đã bạc. Câu nào trả lời được câu hỏi “thế nào?” như vậy thì gần như chắc chắn là câu nêu đặc điểm.
Câu kiểu này thường có hai bộ phận. Bộ phận đầu chỉ sự vật, trả lời câu hỏi Ai? Cái gì? Con gì?. Bộ phận sau nêu đặc điểm của sự vật đó, trả lời câu hỏi thế nào?. Trong sách Tiếng Việt 2 bộ Kết nối tri thức, ngay bài đầu tiên của tập một, bài đọc Chuyện bốn mùa lớp 2 Kết nối đã cho học sinh chọn ra câu nêu đặc điểm giữa hai câu: một câu kể việc bốn nàng tiên cầm tay nhau trò chuyện, một câu nhận xét các cháu đều có ích, đều đáng yêu. Câu sau được chọn, vì có ích, đáng yêu nói lên phẩm chất chứ không kể một việc làm.
Lên lớp 3, kiểu câu này được xếp chung vào nhóm câu kể. Bài học về câu kể trang 64 ở lời giải bài Cuộc họp của chữ viết lớp 3 yêu cầu phân loại một đoạn văn thành câu giới thiệu, câu nêu đặc điểm và câu nêu hoạt động. Cả ba đều dùng để kể, tả, giới thiệu và kết thúc bằng dấu chấm. Toàn cảnh ba kiểu câu kể được trình bày trong bài ba mẫu câu kể học ở tiểu học.
Nhìn vào phần đứng sau sự vật
Cái khó của học sinh không phải là thuộc định nghĩa mà là tách được câu ra khi đề bài trộn lẫn. Có thể làm theo trình tự sau.
- Tìm sự vật được nói tới. Gạch dưới bộ phận chỉ người, con vật, đồ vật: Cây bàng, Đôi mắt của bé, Bác An.
- Đọc phần còn lại và hỏi “thế nào?”. Nếu phần ấy là cao vút, to tròn, đen láy, rất chăm chỉ thì đó là đặc điểm. Nếu phần ấy là đang gặt lúa thì đó là hoạt động; nếu là là nông dân thì đó là lời giới thiệu.
- Soi từ chỉ đặc điểm. Đặc điểm có thể là màu (xanh, vàng óng), hình dáng (cao, tròn, gầy), âm thanh hay mùi vị (ồn ào, ngọt lịm), tính nết (hiền, thật thà). Ôn lại nhóm từ này ở bài các từ tả màu sắc, hình dáng, tính nết.
Những từ rất, quá, lắm, hơi, khá hay đi kèm đặc điểm, nên khi thấy chúng, hãy nghĩ tới câu nêu đặc điểm trước. Tuy vậy, đây chỉ là dấu hiệu phụ: câu Những vì sao lấp lánh trong đêm. không có chữ “rất” nào mà vẫn là câu nêu đặc điểm.
Phần nêu đặc điểm chính là vị ngữ của câu. Học sinh lớp 4 sẽ gặp lại nó dưới tên gọi này khi học vị ngữ và cách tìm vị ngữ.
Đặt cạnh câu giới thiệu và câu nêu hoạt động
Một bài ôn tập giữa học kì 1 lớp 2 cho ba câu về cùng một người: Bác An là nông dân. Bác đang gặt lúa. Bác rất chăm chỉ và cẩn thận. Ba câu, ba kiểu, chỉ khác nhau ở bộ phận thứ hai.
| Kiểu câu | Phần sau trả lời | Từ ngữ đặc trưng | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Câu giới thiệu | là gì? (là ai?) | thường có chữ là | Bác An là nông dân. |
| Câu nêu hoạt động | làm gì? | từ chỉ hoạt động: chạy, gặt, tưới, viết | Bác đang gặt lúa. |
| Câu nêu đặc điểm | thế nào? | từ chỉ đặc điểm: cao, xanh, chăm chỉ | Bác rất chăm chỉ và cẩn thận. |
Lời giải đầy đủ của bài này có trong trang ôn tập giữa kì một lớp 2 sách Kết nối, cùng bài ghép từ ngữ để tạo bốn câu nêu đặc điểm. Riêng câu giới thiệu có cách đặt câu và bài tập riêng ở bài cách đặt câu theo mẫu giới thiệu.
Một trường hợp cần để ý là câu có chữ là nhưng phần sau lại chỉ tính chất. Con mèo nhà em là con mèo lười nhất xóm vẫn được xếp vào câu giới thiệu vì có cấu trúc “là + danh từ”. Muốn thành câu nêu đặc điểm, chỉ cần nói: Con mèo nhà em lười lắm.
Những câu nêu đặc điểm trong bài đọc và trong thơ
Đi tìm ví dụ trong văn bản giúp thấy kiểu câu này có tác dụng gì: nó dựng lên hình ảnh để người đọc nhìn thấy, chứ không kể chuyện gì xảy ra.
Lời bà Đất trong Chuyện bốn mùa
Câu Các cháu đều có ích, đều đáng yêu. khép lại cuộc trò chuyện của bốn nàng tiên. Bộ phận “các cháu” là sự vật, “đều có ích, đều đáng yêu” là đặc điểm. Hai chữ “đều” lặp lại cho thấy bà Đất không thiên vị mùa nào; câu nêu đặc điểm ở đây mang luôn lời khen.
Đôi mắt bé, mái tóc bà, ánh sao đêm
Bài ghép từ ngữ ở tiết ôn tập lớp 2 cho ra bốn câu: Đôi mắt của bé to tròn, đen láy. Những vì sao lấp lánh trong đêm. Cầu vồng rực rỡ sau cơn mưa. Tóc bà đã bạc. Câu đầu có hai đặc điểm liền nhau, một về hình dáng (to tròn), một về màu sắc (đen láy). Câu cuối ngắn nhất nhưng gợi nhiều nhất: chữ đã làm người đọc nghĩ tới thời gian trôi qua trên mái tóc.
Nước trong veo trong Thu điếu
Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Câu thơ của Nguyễn Khuyến được viết từ thế kỉ XIX, nhưng tách ra vẫn thấy hai cụm nêu đặc điểm đặt cạnh nhau: ao thu thì lạnh lẽo, nước thì trong veo. Không có hoạt động nào, chỉ có cái lạnh và cái trong, vậy mà cảnh thu hiện ra rất rõ. Học sinh lớp lớn sẽ đọc kĩ bài thơ này ở bài soạn Thu điếu Nguyễn Khuyến.
Năm bài luyện có lời giải
Câu 1: Câu nào dưới đây là câu nêu đặc điểm? a) Em tưới cây mỗi sáng. b) Vườn nhà em xanh mướt. c) Đây là vườn nhà em.
Đáp án: Câu b. Phần “xanh mướt” trả lời câu hỏi “Vườn nhà em thế nào?”. Câu a là câu nêu hoạt động (tưới cây), câu c là câu giới thiệu.
Câu 2: Tìm hai bộ phận trong câu “Giọng cô giáo em trầm và ấm.”
Đáp án: Bộ phận trả lời câu hỏi “Cái gì?” là Giọng cô giáo em. Bộ phận trả lời câu hỏi “thế nào?” là trầm và ấm.
Câu 3: Điền một từ chỉ đặc điểm để hoàn thành câu: “Bộ lông của chú mèo con …”
Đáp án tham khảo: mượt như nhung, trắng muốt, mềm mại. Từ nào đúng cũng được, miễn nó nói lên đặc điểm của bộ lông chứ không phải việc chú mèo làm.
Câu 4: Đổi câu “Bạn Minh đang chạy.” thành một câu nêu đặc điểm về bạn Minh.
Đáp án tham khảo: Bạn Minh chạy rất nhanh. hoặc Bạn Minh cao và nhanh nhẹn. Câu gốc chỉ kể việc đang làm; câu mới cho biết Minh là người thế nào.
Câu 5: Đặt hai câu nêu đặc điểm, một câu tả loài hoa, một câu tả người thân.
Đáp án tham khảo: Hoa sen trong đầm thơm ngát. Mẹ em hiền và hay cười. Khi đặt câu nêu đặc điểm, nên chọn một đặc điểm riêng thay vì những từ quá chung như “đẹp”, “tốt”.
Mấy trường hợp ranh giới giữa các kiểu câu
Câu nêu đặc điểm là câu như thế nào, có phải câu nào có chữ “rất” cũng đúng?
Là câu kể có phần sau nói lên đặc điểm của sự vật. Chữ “rất” chỉ là dấu hiệu phụ: Bạn Lan chạy rất nhanh có “rất”, phần sau vẫn trả lời “thế nào?” nên là câu nêu đặc điểm; còn Bạn Lan rất hay giúp mẹ nấu cơm lại thiên về kể việc làm. Gặp câu lưng chừng, hãy hỏi xem phần sau nói “thế nào” hay “làm gì”.
Câu nêu đặc điểm lớp 2 và lớp 3 có khác nhau không?
Kiến thức giống nhau. Ở lớp 2, học sinh nhận biết và đặt câu; ở lớp 3, kiểu câu này được gọi chung là câu kể và được yêu cầu phân loại trong đoạn văn, đặt câu theo mẫu và tìm bộ phận trả lời câu hỏi “thế nào?”.
Câu cảm có từ chỉ đặc điểm thì xếp vào đâu?
Câu như Bút nâu cao và nhọn quá! có đặc điểm nhưng kết thúc bằng dấu chấm than và bộc lộ cảm xúc, nên SGK lớp 3 xếp vào câu cảm. Câu nêu đặc điểm là câu kể, thường kết thúc bằng dấu chấm.
Đặt câu nêu đặc điểm về thầy cô thế nào cho hay?
Chọn một nét cụ thể nhìn thấy hoặc nghe thấy được: Chữ cô viết trên bảng tròn và đều tăm tắp. Câu có hình ảnh rõ bao giờ cũng hay hơn câu chung chung như “Cô giáo em rất tốt”.