Cách mạng công nghiệp là bước chuyển lớn trong sản xuất, khi những thành tựu khoa học, kĩ thuật mới được đưa vào lao động và làm đổi khác cả kinh tế lẫn đời sống xã hội. Lịch sử thường kể bốn cuộc: hơi nước, điện, máy tính và công nghệ số; “cách mạng công nghiệp 4.0” là tên gọi cuộc gần đây nhất.
| Nghĩa ngắn | Bước nhảy vọt về kĩ thuật sản xuất, kéo theo thay đổi sâu rộng của xã hội |
| Gốc tên gọi | Dịch từ “Industrial Revolution”; tên gọi phổ biến ở châu Âu từ thập niên 1830 |
| Số cuộc | Bốn, theo cách chia phổ biến trong sách Công nghệ 10 |
| Hay đi với | công nghiệp hóa, đô thị hóa, tự động hóa, chuyển đổi số |
Cách mạng công nghiệp nghĩa là gì?
Chữ “cách mạng” ở đây không nói chuyện chính quyền hay chiến tranh. Nó mượn nghĩa một sự thay đổi tận gốc: sau cuộc đổi ấy, con người không còn làm ra của cải theo cách cũ nữa. Còn “công nghiệp” chỉ khu vực sản xuất bằng máy, trong nhà máy, khác với nông nghiệp và nghề thủ công.
Sách Công nghệ 10 giải thích đây là cuộc đổi thay diễn ra trong sản xuất: con người đưa thành quả của khoa học, công nghệ vào lao động, và nhờ đó xã hội đổi khác từ gốc. Còn tên gọi thì đã có gần hai thế kỉ. Adolphe Blanqui, một nhà kinh tế Pháp, dùng cụm từ này từ năm 1837 để nói về những biến đổi do máy móc đem lại.
Điểm mấu chốt nằm ở chữ “bước nhảy”. Một phát minh lẻ, như chiếc máy dệt hay bóng đèn, chưa làm nên cách mạng. Phải đến khi hàng loạt công nghệ liên quan đi cùng nhau, lan sang nhiều ngành và nhiều nước, người ta mới gọi đó là cách mạng công nghiệp. Ai muốn tìm hiểu riêng chữ “cách mạng” 革命 và chỗ nó khác “cải cách” có thể xem bài gốc chữ cách mạng trong tiếng Hán.
Bốn cuộc cách mạng công nghiệp đặt cạnh nhau
| Lần | Thời gian | Công nghệ chủ chốt | Sản xuất đổi thế nào |
|---|---|---|---|
| Thứ nhất | Từ cuối thế kỉ XVIII, bắt đầu ở Anh | Máy hơi nước, máy dệt, luyện kim | Cơ giới hóa: máy thay sức người và sức kéo của súc vật |
| Thứ hai | Cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX | Điện, động cơ đốt trong, dây chuyền | Sản xuất hàng loạt với giá rẻ |
| Thứ ba | Nửa sau thế kỉ XX | Điện tử, máy tính, Internet | Tự động hóa, thông tin truyền đi tức thì |
| Thứ tư (4.0) | Đầu thế kỉ XXI tới nay | Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet vạn vật, robot | Thế giới thực và thế giới số nối vào nhau |
Ranh giới giữa các cuộc không sắc như kẻ chỉ. Đầu máy hơi nước còn chạy tới tận đầu thế kỉ XX, tức là lúc điện đã thắp sáng nhiều thành phố. Cuộc thứ tư lại nối thẳng từ cuộc thứ ba, nên có ý kiến cho rằng nó chỉ là giai đoạn sau của cách mạng số. Cụm “cách mạng công nghiệp lần thứ tư” được phổ biến rộng từ giữa thập niên 2010, gắn với Klaus Schwab, nhà sáng lập WEF, diễn đàn kinh tế thường họp ở Davos.
Dấu hiệu nhận ra một cuộc cách mạng công nghiệp
Dù diễn ra ở thế kỉ nào, mỗi cuộc đều để lại những dấu vết giống nhau:
- Một nguồn năng lượng hay công nghệ lõi mới: than và hơi nước, rồi điện, rồi con chip, rồi dữ liệu.
- Năng suất tăng vọt: một người đứng máy làm được việc của hàng chục, hàng trăm người trước đó.
- Cách tổ chức lao động đổi khác: từ xưởng thủ công sang nhà máy, từ nhà máy sang dây chuyền, rồi tới dây chuyền không cần người đứng.
- Bản đồ dân cư thay đổi: người rời làng lên phố làm thợ; nhìn rộng hơn là dòng người kéo về thành phố theo nhà máy.
- Nghề cũ mất, nghề mới sinh: người phu xe, cô điện thoại viên, người đánh máy lần lượt nhường chỗ cho tài xế, kĩ sư mạng, lập trình viên.
Muốn thử xem một thay đổi có đáng gọi là “cách mạng” không, cứ hỏi: nó có làm đổi cách cả một xã hội làm ra của cải và sống với nhau không? Nếu chỉ một ngành đổi, đó mới là cải tiến.
Vì sao bùng lên, và xã hội trả giá ra sao?
Các nhà sử học chưa thống nhất một nguyên nhân duy nhất. Có hướng nhấn vào nhu cầu: hàng hóa tiêu dùng ở Anh tăng mạnh, buộc chủ xưởng tìm cách làm nhanh và rẻ hơn. Có hướng nhấn vào tri thức: phát triển khoa học kĩ thuật là đầu tàu. Có người lại nói tới niềm tin vào tiến bộ đã lớn dần trong xã hội phương Tây từ thế kỉ XVIII. Nhiều khả năng các yếu tố ấy cộng lại.
Tác động thì có hai mặt rõ rệt. Mặt sáng: của cải nhiều lên, hàng hóa rẻ đi, giao thông và thông tin nhanh hơn, nhiều phát minh y học và giáo dục theo đó mà lan rộng. Mặt tối cũng không nhỏ. Khói nhà máy làm bẩn không khí và sông ngòi; người lao động thời đầu làm việc nhiều giờ trong điều kiện nặng nhọc; máy móc đẩy không ít người ra khỏi nghề cũ. Mỗi cuộc cách mạng sau lại lặp câu hỏi ấy theo kiểu mới: bây giờ người ta lo trí tuệ nhân tạo thay cho người làm văn phòng, cũng như hai trăm năm trước thợ dệt lo máy dệt.
Quan hệ giữa người làm thuê và người có máy, có xưởng cũng thay đổi theo; khái niệm dùng để mô tả điều đó là mối quan hệ giữa người với người trong sản xuất.
Cách mạng 4.0 trong trang sách và bài văn
Học sinh gặp khái niệm này ở nhiều môn. Sách Công nghệ 10 có hẳn một bài về các cuộc cách mạng công nghiệp. Môn Ngữ văn 12 bộ Cánh diều có văn bản thông tin bàn về cách mạng 4.0 và trách nhiệm của người làm khoa học; phần trả lời câu hỏi có trong bài soạn văn bản về trí thức thời 4.0.
Với đề nghị luận kiểu “Tuổi trẻ trước cách mạng công nghiệp 4.0”, có thể dựng ba ý:
- Thời cơ: học tập không giới hạn nhờ Internet, nghề mới mở ra, người trẻ khởi nghiệp với số vốn nhỏ.
- Thách thức: việc lặp lại dễ bị máy làm thay; nguy cơ lệ thuộc thiết bị, thông tin giả, mất tập trung.
- Việc cần làm: học ngoại ngữ và kĩ năng số, giữ khả năng tự suy nghĩ, rèn những phẩm chất máy không có như sự thấu cảm, óc sáng tạo.
Cách mạng 4.0 cũng thường được bàn cùng xu thế các nền kinh tế gắn chặt với nhau, tức sự hội nhập giữa các quốc gia trên thế giới. Một lưu ý khi viết: đừng ghi “cuộc cách mạng 4.0 lần thứ tư”, vì con số 4.0 đã là “lần thứ tư” rồi.
Từ máy hơi nước tới trí tuệ nhân tạo
Cách mạng công nghiệp 4.0 là gì?
Là cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, dựa trên công nghệ số: trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet vạn vật, in 3D, robot. Nét riêng của nó là máy móc, dữ liệu và con người được kết nối với nhau, thế giới thực và thế giới số hòa vào một.
Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất diễn ra ở đâu?
Ở nước Anh, từ cuối thế kỉ XVIII, rồi lan sang châu Âu lục địa, Bắc Mĩ và các nơi khác. Máy hơi nước là biểu tượng quen thuộc nhất của cuộc cách mạng này.
Cách mạng công nghiệp khác công nghiệp hóa thế nào?
Cách mạng công nghiệp là bước nhảy về kĩ thuật mang tầm thế giới. Công nghiệp hóa là quá trình một nước cụ thể chuyển nền kinh tế từ chủ yếu nông nghiệp, thủ công sang sản xuất bằng máy; quá trình ấy thường dựa trên thành quả của các cuộc cách mạng công nghiệp.
Cách mạng công nghiệp tiếng Anh là gì?
Là Industrial Revolution. Cuộc thứ tư được gọi là Fourth Industrial Revolution, viết tắt 4IR; ở Đức có tên gọi gần với nó là Industrie 4.0.