Bút pháp là gì? Bút pháp lãng mạn, hiện thực, chấm phá và ví dụ

Bút pháp là cách người nghệ sĩ sử dụng phương tiện biểu hiện, như ngôn từ, đường nét, màu sắc, để phản ánh hiện thực và thể hiện tư tưởng trong tác phẩm. Trong giờ Ngữ văn, câu hỏi “bút pháp nghệ thuật là gì” thường đi kèm tên một lối viết cụ thể: bút pháp lãng mạn, bút pháp hiện thực, bút pháp chấm phá, ước lệ hay trào phúng.

Nghĩa	Cách dùng phương tiện biểu hiện để phản ánh hiện thực, thể hiện tư tưởng
Nghĩa cũ	Phong cách viết chữ Hán bằng bút lông
Từ gần nghĩa	Văn pháp, lối viết, ngòi bút
Thuộc	Lí luận văn học, phần nghệ thuật của tác phẩm
Các bút pháp hay gặp	Lãng mạn, hiện thực, chấm phá, ước lệ tượng trưng, tả cảnh ngụ tình, trào phúng, tương phản

Bút pháp là gì khi rời cây bút lông?

Chữ bút là cây bút, chữ pháp là phép, là cách. Thuở trước, khi người ta còn viết bằng bút lông, “bút pháp” chỉ đúng nghĩa đen: cách đưa nét, cách viết chữ Hán. Các từ điển tiếng Việt bây giờ xếp nghĩa này vào loại cũ.

Nghĩa còn dùng là nghĩa mở rộng. Bút pháp là cách dùng ngôn ngữ, hoặc đường nét, màu sắc, hình khối, ánh sáng, để biểu hiện hiện thực và tư tưởng trong một tác phẩm. Nói cho dễ hình dung: cùng một buổi chợ quê, mỗi người cầm bút sẽ chọn chi tiết khác nhau, sắp xếp khác nhau, gửi thái độ khác nhau. Cái “cách” ấy là bút pháp.

Bút pháp nằm ở tầng lớn hơn biện pháp tu từ. So sánh, nhân hóa, điệp ngữ là những công cụ ở cấp câu chữ; bút pháp là nguyên tắc chi phối việc chọn và dùng các công cụ ấy cho cả một đoạn hay cả tác phẩm. Bút pháp cũng khác phong cách. Phong cách là dấu vân tay riêng của một nhà văn, ổn định qua nhiều tác phẩm; bút pháp là một lối viết mà nhiều người có thể cùng dùng. Nam Cao và Ngô Tất Tố cùng dùng bút pháp hiện thực, nhưng phong cách mỗi người một khác.

Những bút pháp hay gặp trong đề văn

Bút pháp lãng mạn

Lối viết đề cao cảm xúc chủ quan, trí tưởng tượng, hướng tới cái phi thường, cái đẹp lý tưởng. Nhân vật và cảnh vật thường được tô đậm, phóng đại, đặt trong thế đối lập gay gắt. Người viết lãng mạn ít chịu dừng ở cái có thật trước mắt; họ vươn tới cái nên có, cái mơ ước. Ở Tây Tiến, Quang Dũng tả những người lính ốm, rụng tóc, da xanh vì sốt rét bằng dáng vẻ oai hùng, mộng mơ và hào hoa: cái bi được nâng lên thành tráng.

Bút pháp hiện thực

Lối viết tái hiện đời sống như nó vốn có, chuộng chi tiết chân thực, cụ thể, đặt nhân vật trong hoàn cảnh xã hội rõ ràng. Nhà văn hiện thực tránh tô vẽ, thường chọn những chi tiết “đắt” để một hình ảnh nói được cả một số phận. Chí Phèo lúc ra tù với cái đầu trọc lốc, cái răng cạo trắng hớn và hình xăm rồng phượng trên ngực là một bức chân dung hiện thực điển hình.

Bút pháp chấm phá

Mượn từ hội họa phương Đông. Theo từ điển, chấm phá là vẽ phác nhanh bằng mấy nét chính, đơn sơ nhất, không gò vào quy củ. Trong văn thơ, chấm phá là chỉ dùng vài nét tiêu biểu mà gợi được cả bức tranh, phần còn lại để người đọc tự điền:

Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.

Hai câu thơ không tả đèo cao bao nhiêu, đường dốc thế nào. Chỉ một chút nắng chiều và mấy lớp cỏ cây chen chúc là đủ dựng lên cảnh đèo hoang sơ.

Những tên gọi khác

Ngoài ba lối trên, đề văn còn hay nhắc bút pháp ước lệ tượng trưng (tả bằng hình ảnh quy ước như trăng, hoa, tuyết), tả cảnh ngụ tình (mượn cảnh để nói lòng), bút pháp trào phúng (dùng tiếng cười để phê phán, xem bài giọng điệu châm biếm, đả kích của thơ văn trào phúng) và bút pháp đối lập, đặt hai hình ảnh trái chiều cạnh nhau như trong bài thủ pháp tương phản và cách nêu tác dụng.

Một chuyến hành quân, ba cách cầm bút

Để thấy bút pháp khác nhau ra sao, hãy đọc ba đoạn tự viết dưới đây. Cùng một cảnh: đoàn quân vượt dốc trong đêm mưa.

• Chấm phá: “Dốc đêm. Mưa. Một ánh đuốc nhỏ lần theo sườn núi.” Bốn nét, không giải thích, người đọc tự thấy cái lạnh và sự gian nan.
• Hiện thực: “Đôi dép cao su của anh đứt quai lần thứ ba, anh buộc tạm bằng sợi dây rừng. Nước mưa chảy từ mũ xuống cổ áo, bộ quân phục ướt sũng dính vào lưng. Cả tiểu đội mất gần hai tiếng mới lên hết con dốc.” Chi tiết cụ thể, đo đếm được, không tô vẽ.
• Lãng mạn: “Mưa núi trút xuống như thác, mà đoàn quân vẫn hát. Tiếng hát vượt lên cả tiếng gió, như thể con dốc kia chỉ là một bậc thềm dẫn tới ngày mai.” Cảm xúc dâng cao, hình ảnh phóng đại, khó khăn được nâng thành vẻ đẹp.

Trong tác phẩm thật, các bút pháp thường đan vào nhau. Tây Tiến là ví dụ quen: cảm hứng lãng mạn bao trùm, nhưng những chi tiết về con dốc hiểm trở, về người lính rụng tóc vì sốt rét vẫn rất thật. Bài trả lời câu hỏi SGK bài thơ Tây Tiến có phân tích cách hai bút pháp hòa vào nhau. Còn muốn thấy bút pháp hiện thực của Nam Cao đi đến tận cùng, đọc bài bài văn phân tích truyện ngắn Chí Phèo.

Gọi đúng tên bút pháp trong một đoạn văn

1. Xem chi tiết thật hay chi tiết được nâng lên. Chi tiết cụ thể, đời thường, có số đo, có tên đồ vật thì nghiêng về hiện thực. Chi tiết phóng đại, lý tưởng hóa, giàu cảm xúc thì nghiêng về lãng mạn.
2. Đếm số nét tả. Ít nét, khoảng trống nhiều, người đọc phải tự hình dung: chấm phá. Nhiều nét, tỉ mỉ: tả thực hoặc tả chi tiết.
3. Xem hình ảnh lấy từ đâu. Hình ảnh có sẵn trong kho văn chương cổ (trăng, hoa, tuyết, tùng, cúc) là ước lệ. Hình ảnh nhà văn tự quan sát là tả thực.
4. Hỏi cảnh phục vụ ai. Nếu cảnh để nói tâm trạng nhân vật thì đó là tả cảnh ngụ tình, dù cảnh được tả bằng ít nét hay nhiều nét.

Một đoạn văn có thể đạt nhiều dấu hiệu cùng lúc. Khi trả lời, gọi tên bút pháp nổi bật nhất trước, sau đó mới nói bút pháp phụ.

Bốn câu thử nhận diện bút pháp

Năm cách gọi bút pháp trong đề văn

Bút pháp nghệ thuật là gì?

Đó là cách gọi đầy đủ của bút pháp: cách nhà văn dùng phương tiện nghệ thuật để xây dựng hình tượng và gửi tư tưởng. Câu hỏi “chỉ ra bút pháp nghệ thuật” muốn bạn gọi tên lối viết (lãng mạn, hiện thực, chấm phá…) và nêu tác dụng của nó trong đoạn trích.

Bút pháp lãng mạn là gì?

Là lối viết lấy cảm xúc và trí tưởng tượng làm gốc, hướng tới cái phi thường, cái đẹp lý tưởng, hay dùng phóng đại và đối lập. Thơ mới và nhiều bài thơ kháng chiến dùng bút pháp này.

Bút pháp hiện thực là gì?

Là lối viết tái hiện đời sống chân thực, cụ thể, chọn chi tiết điển hình và đặt nhân vật vào hoàn cảnh xã hội rõ ràng. Truyện ngắn, tiểu thuyết của Nam Cao, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng là những ví dụ hay gặp.

Bút pháp chấm phá là gì?

Là lối gợi tả bằng vài nét chính, đơn sơ, như họa sĩ vẽ phác. Nó hay gặp trong thơ cổ và thơ tứ tuyệt, nơi số chữ ít mà phải gợi được cả không gian.

Bút pháp và phong cách khác nhau thế nào?

Bút pháp là lối viết, nhiều tác giả có thể cùng dùng. Phong cách là nét riêng không lẫn của một tác giả. Nam Cao viết theo bút pháp hiện thực, nhưng giọng văn vừa lạnh lùng vừa xót xa, kiểu tự phân tích tâm lý nhân vật mới là phong cách Nam Cao.