Bịn rịn là không nỡ rời nhau lúc sắp xa cách, vì còn thương, còn quấn quýt: bước đi rồi lại ngoái, nắm tay rồi chưa chịu buông. Từ này hay đi với những lúc tiễn đưa như “phút bịn rịn”, “bịn rịn chia tay”, “bịn rịn không muốn về”. Nghĩa gần nhất là lưu luyến, quyến luyến.
| Nghĩa ngắn | Lưu luyến, không muốn rời nhau lúc chia tay |
| Loại từ | Động từ (có từ điển xếp là tính từ) |
| Hoàn cảnh dùng | Tiễn người đi xa, rời trường, rời quê, hết kì nghỉ |
| Sắc thái | Trìu mến, hơi buồn; không mang ý chê |
Bịn rịn là cảm giác gì?
Bộ từ điển do Hoàng Phê chủ biên xếp bịn rịn vào loại động từ: lúc sắp xa nhau mà lòng còn vướng, chưa muốn rời vì thương nhau nhiều, kèm ví dụ quen thuộc “phút bịn rịn lúc chia tay”. Wiktionary tiếng Việt giải thích theo hướng gần như thế, nhấn thêm hai ý: dùng dằng, và nặng tình nặng nghĩa giữa người ở với người đi.
Có ba điều kiện để một khoảnh khắc được gọi là bịn rịn. Phải có một cuộc chia tay sắp xảy ra. Phải có tình cảm đủ sâu. Và phải có sự chần chừ thấy được: đứng thêm một lúc, dặn thêm một câu, hẹn thêm một lần. Thiếu sự chần chừ ấy thì đó chỉ là buồn, chưa phải bịn rịn.
Vì nói về một hành động đang diễn ra (níu lại, chưa đi), nhiều câu dùng bịn rịn như động từ: Hai đứa bịn rịn mãi ở cổng trường. Khi đứng sau danh từ, nó lại giống tính từ: cái nắm tay bịn rịn, giọng nói bịn rịn.
Người lên ngựa, kẻ chia bào
Truyện Kiều có một cảnh tiễn biệt mà học trò hay được dẫn khi nói về nỗi bịn rịn, dù trong câu thơ không có chữ ấy. Thúc Sinh về quê thăm vợ cả, Kiều tiễn chàng lên đường:
Người lên ngựa, kẻ chia bào,
Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san.
Chữ chia bào (bào là áo) thường được giảng là hai người chia tay, tà áo rời nhau. Nguyễn Du không tả ai khóc, chỉ đặt hai hành động cạnh nhau: một người đã lên ngựa, một người còn níu áo. Khoảng cách giữa hai vế ấy chính là cái bịn rịn. Câu sau đẩy cảnh ra rộng: màu thu trên rừng phong đã thành màu của quan san, của đường xa. Một số bản chép ghi “nhuộm màu” thay cho “nhuốm màu”.
Đời thường cũng có những cảnh y như thế, chỉ đổi ngựa thành xe khách: Bà đứng ở đầu ngõ bịn rịn dúi thêm cho cháu túi ổi, xe đã nổ máy rồi vẫn chưa chịu vào nhà. Muốn đọc thêm về người viết những câu thơ chia ly này, có bài cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Du.
Bịn rịn, lưu luyến, quyến luyến và dùng dằng
| Từ | Điểm nhấn | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bịn rịn | Cử chỉ níu kéo lúc chia tay, thấy được bằng mắt | Bịn rịn mãi ở sân ga |
| Lưu luyến | Còn nhớ, còn muốn ở lại; dùng cho cả người và nơi chốn | Lưu luyến mái trường cũ |
| Quyến luyến | Gắn bó, quấn quýt, thường giữa người với người | Đứa bé quyến luyến bà |
| Dùng dằng | Muốn đi mà không dứt, nửa ở nửa đi | Dùng dằng mãi không chịu về |
Lưu luyến và quyến luyến được từ điển ghi là đồng nghĩa với bịn rịn, nhưng hai từ này có thể kéo dài nhiều ngày, còn bịn rịn thường gói gọn trong mấy phút sát giờ đi. Dùng dằng có lúc mang ý chê, nhất là khi ai đó cứ chần chừ không quyết; chữ bịn rịn thì gần như luôn được nhìn bằng con mắt cảm thông. Trong chuyện yêu đương, một mối quan hệ kéo dài không dứt lại được gọi bằng từ khác, xem bài mối tình kéo mãi không dứt điểm.
Trái nghĩa với bịn rịn là những từ chỉ sự dứt khoát hoặc lạnh lùng khi rời đi: dứt áo ra đi, dứt khoát, phũ phàng. Còn cảm xúc ở lại sau khi người kia đã khuất bóng thì thường được gọi là hụt hẫng, trống trải, hay một nỗi nghẹn như trong bài tiếng lòng nghẹn lại của chữ thổn thức.
Tiễn nhau ở sân ga, cổng trường, đầu ngõ
Bịn rịn có phải từ láy không?
Có. Hai tiếng bịn và rịn cùng vần “in” và cùng thanh nặng, tách riêng không mang nghĩa rõ ràng, nên bịn rịn được xem là từ láy vần. Cách láy này tạo cảm giác kéo dài, dính dấp, rất hợp với cái nghĩa níu kéo của từ.
Bịn rịn tiếng Anh là gì?
Không có từ nào khớp hẳn. Người ta thường diễn đạt bằng reluctant to part (không nỡ rời nhau) hoặc nói a lingering goodbye cho một cuộc chia tay kéo dài, dùng dằng.
Đặt câu với từ bịn rịn thế nào cho tự nhiên?
Nên đặt từ này vào đúng khoảnh khắc sắp chia tay: Buổi liên hoan cuối năm tan rồi mà cả lớp vẫn bịn rịn chưa ai chịu về. Tránh dùng cho những cuộc rời đi không có tình cảm, chẳng hạn rời một cửa hàng vừa mua đồ.