Bế quan tỏa cảng là đóng cửa ải, khóa cửa biển: một nhà nước tự cắt hoặc siết chặt việc buôn bán, đi lại với nước ngoài. Thành ngữ Hán Việt này hay xuất hiện trong bài Lịch sử về chính sách ngoại thương thời Nguyễn. Ngoài trang sử, người ta còn mượn nó để trêu ai đó đóng cửa ở lì trong nhà, không giao du với ai.
| Nghĩa ngắn | Đóng cửa ải, khóa cảng biển; hạn chế tối đa giao thương và qua lại với bên ngoài |
| Gốc từ | Hán Việt 閉關鎖港: bế (đóng) + quan (cửa ải) + tỏa (khóa) + cảng (bến cảng) |
| Loại từ | Thành ngữ bốn chữ, thường làm định ngữ: chính sách bế quan tỏa cảng |
| Sắc thái | Phê phán, chê sự khép kín; nghĩa bóng dùng đùa trong đời thường |
Bế quan tỏa cảng: đóng ải, khóa bến
Bốn chữ, hai cặp, cặp nào cũng là một hành động đóng lại. Chữ bế (閉) thuộc bộ môn (cửa), nghĩa là đóng, lấp. Ta gặp nó trong bế mạc (khép màn, kết thúc hội nghị), bế tắc (tắc nghẽn không lối ra). Chữ quan (關) ở đây là cửa ải nơi biên giới, như trong quan ải, hải quan.
Cặp sau lặp lại ý ấy ở phía biển. Tỏa (鎖) là cái khóa, cũng là hành động khóa, quen thuộc qua từ phong tỏa. Cảng (港) là bến cho tàu thuyền ra vào. Cửa đường bộ đã đóng, bến đường thủy cũng khóa nốt: hình ảnh một đất nước tự rào kín bốn phía.
Trong tiếng Trung, cách nói phổ biến hơn là bế quan tỏa quốc (閉關鎖國), “khóa cả nước”. Người Việt quen với chữ “cảng” hơn, có lẽ vì chuyện đóng hay mở đối với thương thuyền phương Tây từng diễn ra chủ yếu ở các cửa biển. Muốn hiểu thêm cách những chữ gốc Hán như thế đi vào tiếng ta, có thể xem bài cách nhận ra một từ Hán Việt.
Một chính sách, rồi thành lời trách khéo
Nghĩa gốc của thành ngữ là nói về nhà nước. Sách giáo khoa Lịch sử dùng nó cho đường lối của triều Nguyễn ở thế kỉ XIX: hạn chế thuyền buôn phương Tây, chỉ cho họ vào một vài cửa biển được chỉ định, không cho lập thương điếm, triều đình nắm quyền ngoại thương. Các sách cũng nêu hệ quả: nhiều thương cảng sầm uất một thời như Hội An, Phố Hiến dần lụi tàn, đất nước ít cơ hội tiếp xúc với những thay đổi bên ngoài.
Cũng nên biết rằng giới nghiên cứu đã nhìn lại cách đánh giá này. Một số bài viết và đề tài gần đây cho thấy nhà Nguyễn vẫn cử thuyền đi buôn, đi dò la tình hình ở nhiều nước trong vùng, vẫn tiếp thương thuyền phương Tây ở Đà Nẵng nhưng giữ dưới sự kiểm soát chặt. Nói cách khác, đây là một chính sách “hạn chế, đề phòng” nhiều hơn là đóng sập hoàn toàn. Học sinh làm bài cứ theo cách trình bày của sách, nhưng hiểu thêm điều này để không đánh giá một chiều.
Từ chuyện quốc gia, thành ngữ trượt sang chuyện con người. Ai đó tắt điện thoại, đóng cửa phòng cả tuần để ôn thi thì bị bạn bè gọi là “đang bế quan tỏa cảng”. Một gia đình không chịu học hỏi cái mới, một công ty không chịu hợp tác với ai cũng có thể bị phê là bế quan tỏa cảng. Ở nghĩa này, sắc thái nhẹ hơn nhiều, có khi chỉ là lời đùa.
- Mùa thi, nó bế quan tỏa cảng, nhắn tin cả ngày không thấy trả lời.
- Một doanh nghiệp bế quan tỏa cảng thì rất khó theo kịp thị trường.
Đọc truyện tiên hiệp, kiếm hiệp, bạn còn gặp riêng hai chữ bế quan: nhân vật đóng cửa động phủ để tu luyện, không tiếp ai. Đó là nghĩa “đóng cửa ở ẩn”, không dính tới chuyện buôn bán, cũng không đi kèm “tỏa cảng”.
Đặt cạnh mở cửa, hội nhập và những từ gần nghĩa
| Từ | Quan hệ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đóng cửa, khép kín, cô lập | Gần nghĩa | Từ thuần Việt hoặc thông dụng, dùng được trong văn nói |
| Bế quan tỏa quốc | Đồng nghĩa | Cách nói của tiếng Trung, ít gặp hơn ở Việt Nam |
| Tỏa quốc (sakoku) | Tương tự | Tên chính sách đóng cửa của Nhật Bản thời Edo, kéo dài hơn hai thế kỉ |
| Mở cửa, giao thương | Trái nghĩa | Cho người nước ngoài vào buôn bán, đi lại |
| Hội nhập | Trái nghĩa | Chủ động tham gia vào quan hệ khu vực và thế giới |
Dễ hiểu sai nhất là chữ tỏa: không ít người tưởng đó là “tỏa ra” như hương tỏa, khói tỏa. Thật ra ở đây “tỏa” là khóa, cùng nghĩa với chữ tỏa trong phong tỏa. Viết theo chính tả cũ thì là “bế quan toả cảng”, hai cách đặt dấu đều được chấp nhận.
Ở chiều ngược lại, khi bàn chuyện quan hệ với thế giới, sách báo thường dùng cụm hội nhập quốc tế theo nghĩa rộng. Hai khái niệm này hay đứng cạnh nhau trong bài nghị luận: một bên là cánh cửa đóng, một bên là cánh cửa mở có chọn lọc.
Bốn chữ này dùng sao cho trúng chỗ
Bế quan tỏa cảng có nghĩa là gì trong lịch sử?
Là đường lối hạn chế giao thương và quan hệ với nước ngoài, đặc biệt với phương Tây. Ở Việt Nam, sách sử thường gắn cụm này với triều Nguyễn thế kỉ XIX, khi thuyền buôn nước ngoài chỉ được vào một số cửa biển nhất định.
Chính sách bế quan tỏa cảng của nhà Nguyễn để lại hậu quả gì?
Theo cách trình bày phổ biến trong sách giáo khoa: ngoại thương bị kìm, nhiều đô thị cảng suy tàn, đất nước ít tiếp xúc với kĩ thuật và tư tưởng mới. Một số nhà nghiên cứu cho rằng mức độ đóng cửa không nặng như cách hiểu cũ, vì triều đình vẫn buôn bán có kiểm soát.
Bế quan và bế quan tỏa cảng khác nhau ra sao?
“Bế quan” đứng một mình thường chỉ việc đóng cửa ở yên một chỗ để tu luyện, học hành, hay gặp trong truyện tiên hiệp. Đủ bốn chữ thì nghĩa gốc là chính sách đóng cửa của một quốc gia, nghĩa bóng là tự khép kín với xung quanh.
Bế quan tỏa cảng tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh thường diễn đạt bằng closed-door policy hoặc isolationist policy (chính sách biệt lập). Nói về nghĩa bóng, có thể dùng to shut oneself off from the world.
Một lưu ý nhỏ khi viết văn: đã viết “bế quan tỏa cảng” thì đừng thêm “đóng cửa” ngay trước nó, vì “chính sách đóng cửa bế quan tỏa cảng” là nói một ý hai lần.