Bê đê là cách gọi miệt thị dành cho người đồng tính nam, có khi bị chụp sang cả những người đàn ông có dáng điệu nữ tính. Từ này còn được viết là pê đê, mượn từ tiếng Pháp và mang sắc thái xúc phạm ngay từ gốc. Hỏi bê đê nghĩa là gì thì cần biết luôn: đây là từ nên tránh, vì có những cách gọi trung tính và tôn trọng hơn.
| Nghĩa ngắn | Tiếng lóng miệt thị chỉ người đồng tính nam |
| Gốc từ | Tiếng Pháp pédé, dạng nói tắt của pédéraste |
| Cách viết khác | pê đê, bê-đê |
| Sắc thái | Xúc phạm, kì thị; không dùng trong văn bản và giao tiếp lịch sự |
| Nên thay bằng | người đồng tính nam, gay |
Bê đê đi từ chữ Pháp nào?
Trong tiếng Pháp, pédé là dạng cắt ngắn của pédéraste. Từ điển Wiktionary tiếng Pháp gắn cho nó hai nhãn rõ ràng: thông tục và lăng mạ, dùng để chỉ người đàn ông đồng tính; nghĩa phụ là chê một người đàn ông có vẻ ngoài, sở thích bị cho là “giống phụ nữ”. Bản thân chữ gốc pédéraste đã mang nghĩa xấu nặng nề, rồi bị gán sai lên người đồng tính, nên lời miệt thị nằm sẵn trong từ.
Sang tiếng Việt, âm “p” đầu từ được đọc thành “pê” hoặc “bê”, “dé” thành “đê”, ra hai biến thể pê đê và bê đê. Như nhiều từ mượn gốc Pháp khác, nó đi vào tiếng Việt qua lời ăn tiếng nói, chưa rõ thời điểm chính xác.
Điều đáng chú ý là người Việt dùng nó rộng hơn tiếng Pháp. Theo Wiktionary tiếng Việt và nhiều bài viết về cộng đồng LGBT+, bê đê thường bị dùng lẫn lộn cho cả người đồng tính nam, người chuyển giới nữ lẫn đàn ông có phong cách mềm mại, như thể đó là một nhóm.
Từ này xuất hiện ở đâu trong lời nói?
Dưới đây là những ngữ cảnh người ta hay bắt gặp từ bê đê, kèm nhận xét vì sao nó gây tổn thương. Các câu chỉ để minh họa, không phải mẫu để dùng.
- Trêu chọc ở trường: “Con trai gì mà thích nhảy múa, bê đê à?” Đây là cách bắt nạt quen thuộc, nhắm vào một cậu bé chỉ vì sở thích khác bạn.
- Bình luận trên mạng: dưới video một nam ca sĩ trang điểm, vài bình luận gọi anh là “bê đê”. Lời chê không nói gì về giọng hát, chỉ để hạ thấp.
- Lời người lớn tuổi: một số người lớn quen miệng gọi thế vì từng nghe trên báo, đài thời trước, không hẳn có ác ý, nhưng người nghe vẫn bị tổn thương.
- Phim, tiểu phẩm cũ: nhân vật đồng tính bị gọi là “pê đê” để chọc cười. Kiểu gây cười này bị phê phán nhiều vì biến một nhóm người thành trò đùa.
- Người trong cộng đồng tự gọi: đôi khi bạn bè trong cộng đồng gọi đùa nhau như vậy. Từ này lúc ấy giảm bớt sắc thái, nhưng người ngoài nhắc lại thì vẫn là xúc phạm.
Đồng tính nam, chuyển giới, nữ tính: ba chuyện khác nhau
Cái sai lớn của chữ bê đê là gộp mọi thứ vào một nhãn. Thực ra đó là ba chuyện độc lập:
| Khái niệm | Nói về điều gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đồng tính nam (gay) | Xu hướng tình cảm: nam có tình cảm với nam | Một anh kĩ sư ăn mặc, dáng điệu rất “bình thường” vẫn có thể là người đồng tính |
| Người chuyển giới nữ | Bản dạng giới: sinh ra được xếp là nam nhưng nhận mình là nữ | Xem thêm khái niệm người chuyển giới |
| Nam có phong cách nữ tính | Cách ăn mặc, điệu bộ, sở thích | Có thể là người dị tính; kiểu phong cách này được bàn ở bài chữ femboy và phong cách nam mềm mại |
Một người có thể thuộc một, hai hoặc không thuộc nhóm nào trong ba. Gọi chung là bê đê vừa xúc phạm, vừa sai về hiểu biết.
Nói thế nào cho tôn trọng?
- Khi cần nói về xu hướng tính dục: dùng người đồng tính nam hoặc gay.
- Khi nói về cả cộng đồng: dùng cộng đồng LGBT+.
- Khi nói về bản dạng giới: dùng người chuyển giới.
- Khi chỉ muốn tả phong cách: tả đúng cái mình thấy (ăn mặc nhẹ nhàng, giọng nói mềm) thay vì gán nhãn.
Còn việc một người có muốn nói ra mình là ai hay không là quyền của họ, chuyện này có ở bài chuyện công khai danh tính với gia đình, bạn bè. Đoán mò rồi gọi người khác là bê đê chính là lấy mất quyền đó.
Pê đê, bóng, gay: mấy cách gọi và sắc thái
Pê đê là gì, có khác bê đê không?
Không khác. Pê đê đọc gần với gốc Pháp pédé hơn, bê đê là biến thể do đọc chệch âm đầu. Cả hai đều là cách gọi miệt thị người đồng tính nam.
Bê đê có phải từ xúc phạm không?
Có. Ngay trong tiếng Pháp, từ gốc đã được ghi là lời lăng mạ. Ở Việt Nam, từ này gắn với nhiều năm trêu chọc, bắt nạt người đồng tính, nên dù người nói không cố ý, người nghe vẫn có thể bị tổn thương.
Bóng có cùng nghĩa với bê đê không?
Gần như cùng nghĩa và cùng sắc thái chê bai. “Bóng” có khi được người trong cộng đồng dùng thân mật với nhau, nhưng người ngoài dùng thì vẫn dễ bị hiểu là chế giễu.
Gay có lịch sự hơn bê đê không?
Có. Gay là từ tiếng Anh được chính cộng đồng dùng để gọi mình, mang sắc thái trung tính. Trong văn bản trang trọng, “người đồng tính nam” là cách gọi chuẩn nhất.
Ở phía ngược lại, người dị tính thường được dân mạng gọi vui là xì trây, tức người dị tính, phiên âm từ chữ straight trong tiếng Anh.