Bất cần là tỏ ra không cần để ý tới điều gì, ra sao cũng mặc: không màng lời khen chê, không lo hậu quả, không bám vào phép tắc. Từ này thuộc khẩu ngữ và thường mang ý chê nhẹ. Nói “bất cần đời” là đẩy thái độ ấy lên mức buông cả đời sống của mình; còn “tính bất cần” là khi nó đã thành nết.
| Nghĩa ngắn | Tỏ ra không cần để ý, thế nào cũng mặc |
| Cấu tạo | “Bất” (不, không) đặt trước “cần” |
| Loại từ | Từ điển xếp là động từ; thực tế còn dùng như tính từ: “vẻ bất cần”, “sống bất cần” |
| Sắc thái | Khẩu ngữ, phần nhiều là chê; đôi khi được giới trẻ dùng như một kiểu “ngầu” |
Bất cần là thái độ gì?
Mục từ bất cần trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học ghi nhãn khẩu ngữ, giải là tỏ ra không cần để ý gì đến, thế nào cũng mặc, kèm hai cụm ví dụ tỏ vẻ bất cần và tính bất cần. Chữ “tỏ ra” đáng để ý: bất cần trước hết là cái vẻ người khác nhìn thấy, chưa chắc đã là điều người đó thật sự cảm thấy bên trong.
Từ này đi được với nhiều thứ khác nhau, và mỗi kiểu kết hợp cho một sắc thái riêng:
- Cậu ấy nhún vai, đáp bằng giọng bất cần: “Điểm kém thì học lại, có sao đâu.” (thái độ trong một lúc)
- Anh ta lái xe bất cần luật lệ, vượt đèn đỏ như không. (bất cần + điều bị coi nhẹ, giống “bất chấp”)
- Sau lần thất bại ấy, chị sống bất cần mấy năm liền, ai khuyên cũng gạt đi. (một giai đoạn sống)
- Tấm ảnh đội mũ lưỡi trai, ánh mắt bất cần được bạn bè thả tim nhiều nhất. (vẻ ngoài, có khi là tạo dáng)
Cụm bất cần đời nặng hơn hẳn. Nó tả người không còn thiết gì: học hành, công việc, sức khỏe, cả cách người khác nhìn mình. Trên mạng, giới trẻ lại hay gắn bất cần với chữ nonchalant của tiếng Anh, theo nghĩa tỉnh bơ, bình thản, chẳng để chuyện gì làm mình rối. Hai lối hiểu này cách nhau khá xa, nên khi đọc phải nhìn ngữ cảnh.
Ranh giới giữa bất cần và sống thoải mái
Đề nghị luận về lối sống của người trẻ hay nhắc tới chữ này, và chỗ khó nhất là phân định nó với sự thanh thản. Có thể dựng bài theo ba ý:
- Hiểu đúng: bất cần là thái độ coi nhẹ trách nhiệm, hậu quả và người xung quanh. Nó khác việc không để tâm những lời đàm tiếu vô ích. Người thanh thản vẫn lo việc của mình; người bất cần thì bỏ mặc.
- Biểu hiện và nguyên do: bỏ bê học hành, nói “kệ” với mọi góp ý, đi ẩu, tiêu xài không tính. Phía sau thường là mệt mỏi, thất vọng, hoặc muốn tỏ ra cứng cỏi để khỏi bị tổn thương.
- Hệ quả và bài học: thái độ ấy làm người thân lo lắng, làm mình lỡ những cơ hội chỉ đến một lần. Bình thản trước áp lực là đáng quý; bất cần với chính đời mình thì không.
Nếu cần dẫn chứng và cách triển khai bài, có thể tham khảo tuyển văn nghị luận bàn về tuổi trẻ. Một khái niệm hay bị đặt ngang với bất cần là lối “thuận theo dòng chảy”; bài giải nghĩa go with the flow chỉ ra chỗ khác giữa thuận theo và buông xuôi.
Bất cần, vô tâm, bàng quan và bất chấp
| Từ | Không để ý tới | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bất cần | Mọi thứ, kể cả hậu quả cho chính mình; thường cố ý tỏ ra như vậy | Đáp lại lời mẹ bằng cái nhún vai bất cần |
| Vô tâm | Cảm xúc, nhu cầu của người khác, thường do vô ý | Quên sinh nhật bạn thân mấy năm liền |
| Bàng quan | Chuyện đang xảy ra trước mắt, đứng ngoài như người dưng | Đứng nhìn bạn bị bắt nạt mà không lên tiếng |
| Bất chấp | Một trở ngại cụ thể, cứ thế làm | Bất chấp mưa to, đội vẫn ra sân tập |
Gần nghĩa với bất cần còn có mặc kệ, phớt đời, bất cần đời, tỉnh bơ. Trái nghĩa là để tâm, quan tâm, chu đáo, có trách nhiệm. Bất chấp có thể mang nghĩa tốt (bất chấp khó khăn), còn bất cần hầu như không được dùng để khen.
Với vô tâm, chỗ khác nằm ở chữ “cố ý”. Người vô tâm, hờ hững với người bên cạnh thường không nhận ra mình làm người khác buồn; người bất cần biết rõ nhưng tỏ ra mặc kệ. Còn kiểu khoanh tay đứng ngoài thì được phân tích riêng trong bài chữ bàng quan 旁觀.
Một lỗi hay gặp trong bài làm văn: viết “em bất cần sự giúp đỡ của các bạn” với ý “em không cần”. Câu ấy nghe như đang khinh người giúp. Muốn nói mình tự lo được, cứ viết “em chưa cần”.
Bất cần đời, tính bất cần: hiểu sao cho trúng
Bất cần đời là gì?
Là thái độ không thiết gì nữa, buông mặc việc học, việc làm, sức khỏe và cả cách người khác đánh giá mình. Cụm này nặng hơn “bất cần” đứng một mình và gần như luôn mang ý chê hoặc ý thương cảm.
Tính bất cần là gì?
Là khi thái độ bất cần đã thành nết quen, lặp lại trong nhiều chuyện chứ không chỉ một lúc nóng giận. Người có tính bất cần hay đáp “kệ”, “sao cũng được” và ít khi nhận lời góp ý.
Sống bất cần có phải là sống tự do không?
Không hẳn. Tự do đi cùng việc tự chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình; bất cần lại là gạt bỏ cả trách nhiệm ấy. Một người có thể sống rất thoải mái mà vẫn để tâm tới gia đình và công việc.
Bất cần tiếng Anh là gì?
Tùy sắc thái: indifferent, couldn’t-care-less cho thái độ thờ ơ; devil-may-care hay reckless cho kiểu liều, bất chấp; nonchalant cho vẻ tỉnh bơ, bình thản.