Áp lực học tập là trạng thái căng thẳng tâm lý khi những đòi hỏi của việc học (bài vở, điểm số, thi cử, kì vọng của người khác và của chính mình) vượt quá sức người học có thể đáp ứng ở thời điểm đó. Áp lực học tập ở học sinh không phải lúc nào cũng xấu: vừa đủ thì giục ta ngồi vào bàn, quá tay thì lấy mất giấc ngủ và niềm vui đến lớp.
| Nghĩa ngắn | Căng thẳng khi yêu cầu học tập vượt sức đáp ứng |
| Tiếng Anh | Academic pressure, academic stress |
| Loại từ | Cụm danh từ |
| Sắc thái | Trung tính; hai mặt, có lợi khi vừa sức, có hại khi kéo dài |
Áp lực học tập là gì?
Các bài nghiên cứu tâm lý học đường ở Việt Nam thường mô tả áp lực học tập bằng một cán cân. Một bên là yêu cầu: lượng kiến thức, số bài kiểm tra, chỉ tiêu điểm, kì thi chuyển cấp. Bên kia là nguồn lực của người học: thời gian, sức khỏe, cách học, sự nâng đỡ của gia đình và thầy cô. Khi bên yêu cầu nặng hơn và cứ nặng mãi, người học rơi vào trạng thái căng thẳng.
Điểm quan trọng là cán cân này mang tính cá nhân. Cùng một tuần có ba bài kiểm tra, bạn này thấy bình thường, bạn kia thấy ngộp, vì sức học, nhịp sống và chỗ dựa của mỗi người khác nhau. Do đó áp lực học tập không đo bằng số giờ học, mà bằng cảm giác của chính người học trước những việc phải làm.
Các tác giả cũng chia làm hai mặt. Áp lực tích cực là thứ sức ép khiến ta lên kế hoạch, bớt thói để nước đến chân mới nhảy. Áp lực tiêu cực là khi sức ép vượt ngưỡng, gây hại cho cả thân thể và tinh thần. Nghĩa chung của chữ áp lực, từ Vật lí sang đời sống, đã có trong bài giải nghĩa từ áp lực; bài này chỉ bàn riêng chuyện học.
Sức ép đến từ ba phía: bài vở, ánh mắt người lớn và chính mình
Từ chương trình và thi cử. Lịch học chính, học thêm, ôn đội tuyển nối nhau kín tuần. Những kì thi vào lớp 10, thi tốt nghiệp thường được nói như “một lần quyết định cả đời”, khiến từng bài kiểm tra nhỏ cũng mang sức nặng quá mức. Cách đánh giá nặng về điểm số dễ khiến học sinh coi con số là thước đo giá trị bản thân.
Từ gia đình và xung quanh. Kì vọng của bố mẹ thường xuất phát từ thương con, nhưng khi đi kèm câu so sánh với “con nhà người ta”, nó thành gánh nặng. Lời khen chỉ đến khi điểm cao cũng ngầm dạy rằng mình chỉ đáng quý khi giỏi. Bạn bè đua nhau học trung tâm này, thi trường kia lại tạo thêm sức ép từ những người cùng tuổi.
Từ bên trong. Đây là phía hay bị quên. Người cầu toàn, sợ mắc lỗi, đặt mục tiêu quá cao so với sức mình hoặc học thiếu phương pháp sẽ tự ép mình nhiều hơn mọi người ép. Bị ốm, ngủ không đủ, chuyện buồn trong nhà cũng làm nguồn lực vơi đi, nên cùng lượng bài như cũ mà thấy nặng hơn.
Khi việc học đè nặng, cơ thể và tâm trạng lên tiếng
Những dấu hiệu dưới đây hay được nhắc trong khảo sát học sinh và bài viết của các cơ sở y tế, dùng để tự quan sát chứ không để tự chẩn đoán:
- Mệt mỏi kéo dài, ngủ dậy vẫn uể oải, hoặc trằn trọc tới khuya vì nghĩ tới bài chưa làm.
- Hay lo, khó tập trung, đọc đi đọc lại một trang mà không nhớ gì.
- Cáu gắt với người nhà, dễ khóc, ngại nói chuyện với bạn.
- Đau đầu, đau bụng trước giờ kiểm tra; ăn uống thất thường, chán ăn hoặc ăn vô độ.
- Né tránh: hoãn mãi không mở sách, xin nghỉ học, mất hứng với cả những môn từng thích.
Thỉnh thoảng có vài dấu hiệu trước mùa thi là chuyện thường gặp. Nhưng nếu chúng kéo dài nhiều tuần, khiến em không còn muốn làm gì, hoặc xuất hiện ý nghĩ tiêu cực về bản thân, đừng giữ một mình: hãy nói với bố mẹ, giáo viên chủ nhiệm, phòng tư vấn tâm lí của trường, và nhờ bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý hỗ trợ. Áp lực kéo dài không được giải tỏa có thể dẫn tới căng thẳng triền miên trong cơ thể, rồi lo âu hay trầm cảm.
Viết bài nghị luận về áp lực học tập: mấy hướng triển khai
Đề “suy nghĩ về áp lực học tập của học sinh hiện nay” khá quen ở lớp 9 đến lớp 12. Có thể đi theo các ý:
- Giải thích: áp lực học tập là gì, có hai mặt tích cực và tiêu cực.
- Thực trạng: lịch học kín, thi cử nặng, so sánh điểm số; nêu một dẫn chứng tự quan sát ở lớp mình thay vì số liệu không rõ nguồn.
- Nguyên nhân từ ba phía: chương trình, gia đình, bản thân.
- Giải pháp: chia nhỏ mục tiêu, nghỉ ngơi đúng giờ, bố mẹ khen nỗ lực chứ không chỉ khen điểm, nhà trường giảm thi cử dồn dập.
- Bài học: so với chính mình hôm qua, coi điểm số là thông tin để sửa, không phải bản án.
Các mẫu trong tuyển văn nghị luận về những vấn đề của tuổi trẻ có thể dùng để tham khảo cách mở bài, dẫn chứng.
Một câu dễ nhớ để kết đoạn: điểm kém là chuyện của một bài kiểm tra, còn cách em đối xử với chính mình sau bài kiểm tra ấy mới là chuyện của cả năm học.
Chuyện áp lực học tập ở học sinh, sinh viên
Áp lực học tập tiếng Anh là gì?
Thường gọi là academic pressure; trong nghiên cứu tâm lý hay gặp academic stress (căng thẳng học đường). Áp lực từ bố mẹ có cụm riêng là parental pressure.
Áp lực học tập có phải lúc nào cũng xấu?
Không. Một mức sức ép vừa phải giúp tập trung và giữ kỉ luật. Nó chỉ thành vấn đề khi vượt sức, kéo dài và không có lúc nghỉ, khiến người học mệt mỏi, sợ học.
Nguyên nhân áp lực học tập ở sinh viên có khác học sinh?
Có phần khác. Ngoài bài vở, thi cử, sinh viên còn chịu sức ép tự quản lí thời gian, tiền bạc, đi làm thêm và lo việc làm sau khi ra trường, trong khi thiếu sự nhắc nhở sát sao như hồi phổ thông.
Bố mẹ có thể làm gì khi con bị áp lực học tập?
Lắng nghe trước khi khuyên, khen sự cố gắng thay vì chỉ khen điểm, tránh so sánh con với người khác. Nếu con mất ngủ, chán ăn kéo dài hay thu mình, nên đưa con đi gặp chuyên gia tâm lý.