Câu ăn cây táo rào cây sung là lời chê người hưởng lợi lộc ở nơi này nhưng lại ngấm ngầm vun vén, che chắn quyền lợi cho nơi khác. Ai hỏi “ăn cây táo rào cây sung nghĩa là gì” thì hình dung một người ăn quả của cây táo, xong quay sang dựng rào bảo vệ cây sung nhà bên: được nuôi bởi bên này, làm việc cho bên kia.
| Nghĩa | Hưởng quyền lợi ở chỗ này mà lại lo bảo vệ, làm lợi cho chỗ khác |
| Loại | Thành ngữ dân gian (có sách gọi là tục ngữ), dùng để chê |
| Dị bản | Ăn cây táo, rào cây xoan; ăn cây táo, rào cây bồ quân |
| Trái nghĩa | Ăn cây nào rào cây ấy |
Nghĩa bóng của ăn cây táo rào cây sung
Nghĩa bóng của câu này xoay quanh một sự lệch hướng: lợi lộc thì nhận từ chỗ A, công sức và lòng trung thành lại dồn cho chỗ B. Người bị chê thường không công khai bỏ đi; họ vẫn ở lại, vẫn hưởng phần của mình, chỉ có điều việc họ làm lại có lợi cho người ngoài, có khi cho chính đối thủ của nơi đang nuôi họ.
Câu này hay được nói về ba kiểu người:
- Người làm công nhận lương của chủ này nhưng lén chuyển khách, chuyển mối làm ăn sang cho chủ khác.
- Người trong nhà mà đem chuyện nhà, của nhà ra ngoài cho người dưng hưởng.
- Người trong một tập thể mà khi có tranh chấp thì quay sang bênh phía bên kia để được lòng họ.
Sắc thái của nó nặng hơn một lời trách nhẹ. Gọi ai là “ăn cây táo rào cây sung” tức là nói người đó hai lòng, không đáng tin. Vì vậy câu này thường dùng sau lưng, trong lời kể, ít khi nói thẳng vào mặt.
Vì sao lại là táo và sung?
Hình ảnh lấy từ khu vườn nhà quê. Muốn giữ một cây quả khỏi gà bới, trâu bò cọ thân, người ta rào quanh gốc bằng tre, bằng cành gai. Rào cây nào tức là nhận chăm cây ấy. Cây táo cho quả ngọt, người trong nhà hái ăn; theo lẽ thường, ai ăn quả táo thì phải rào cây táo. Câu thành ngữ đảo ngược lẽ thường đó: ăn táo xong lại đi rào cây sung, một cây mọc bờ ao, quả nhiều mà ít khi là thứ được nâng niu.
Chính vì cây được rào không đáng giá bằng cây cho mình ăn, câu nói càng cho thấy cái vô lí: phụ nơi đã nuôi mình để đi giữ cho một chỗ chẳng hơn gì. Trong kho thành ngữ còn có các dị bản thay cây sung bằng cây xoan hoặc cây bồ quân, nghĩa không đổi. Ai thắc mắc vì sao xếp câu này vào thành ngữ thì có thể đối chiếu với đặc điểm của thành ngữ tiếng Việt: nó là một cụm cố định, gợi hình, thường làm vị ngữ trong câu (“anh ta ăn cây táo rào cây sung”) chứ không tự đứng thành một lời khuyên trọn vẹn.
Những câu cùng ý và ngược ý
| Câu | Quan hệ | Điểm nhấn |
|---|---|---|
| Ăn cây nào rào cây ấy | Trái nghĩa | Hưởng lợi ở đâu thì giữ gìn, bảo vệ chỗ đó |
| Ăn quả nhớ kẻ trồng cây | Gần với vế trái nghĩa | Nhớ ơn người tạo ra thành quả mình hưởng |
| Ăn cháo đá bát | Gần nghĩa | Vô ơn, quay lại hại chỗ đã giúp mình |
Ăn cháo đá bát và ăn cây táo rào cây sung hay bị dùng lẫn, nhưng chỗ khác khá rõ. Ăn cháo đá bát nhấn vào việc phá cái nơi đã cứu mình; ăn cây táo rào cây sung nhấn vào việc làm lợi cho người ngoài trong khi vẫn đang hưởng của người nhà. Một bên là vô ơn, một bên là hai lòng.
Chữ “ăn” mở đầu cho rất nhiều câu kiểu này. Muốn xem thêm, có kho câu tục ngữ mở đầu bằng chữ ăn với hàng trăm câu để đối chiếu.
Câu ngược ý quen nhất là ăn cây nào rào cây nấy, mà chữ nấy ở cuối lại có tới hai cách hiểu khác nhau.
Đem câu này vào bài văn và lời nói
Trong đề nghị luận về lòng biết ơn hay về sự trung thành, câu này là dẫn chứng phản diện tốt. Một cách dùng gọn: đặt nó cạnh câu “ăn quả nhớ kẻ trồng cây” để hai vế soi vào nhau, một bên là lối sống đáng quý, một bên là thói hai lòng đáng chê. Phần bàn về sống biết ơn người đã giúp mình có thêm luận điểm để triển khai.
Ví dụ đặt câu:
- Công ty trả lương cho cậu ta suốt năm năm, vậy mà cậu ta đem cả danh sách khách hàng sang bên đối thủ, đúng là ăn cây táo rào cây sung.
- Bà cụ nói con cháu đừng có ăn cây táo rào cây sung, ruộng nhà mình không lo mà cứ đi đắp bờ cho ruộng người ta.
Một lưu ý khi dùng: người nghỉ việc đàng hoàng rồi sang làm chỗ khác không phải là ăn cây táo rào cây sung. Câu này chỉ đúng khi người ta vẫn còn đang nhận phần của bên này mà đã lén làm lợi cho bên kia.
Hai cây trong vườn và mấy cách hiểu thường gặp
Ăn cây táo rào cây sung nghĩa là gì?
Nghĩa là nhận lợi ích, bổng lộc từ một người, một nơi nhưng lại lo bảo vệ, vun đắp quyền lợi cho người khác, nơi khác. Câu dùng để chê thái độ hai lòng, không trung thành với chỗ đã nuôi mình.
Ăn cây táo rào cây sung là thành ngữ hay tục ngữ?
Nhiều tài liệu gọi chung là thành ngữ, tục ngữ; có trang gọi hẳn là tục ngữ. Xét theo cách dùng, câu này giống thành ngữ hơn vì nó là một cụm từ cố định dùng để nhận xét, đặt vào câu như một vị ngữ, chứ không nêu trọn một kinh nghiệm hay một lời khuyên.
Câu nào trái nghĩa với ăn cây táo rào cây sung?
Câu đối thẳng là “ăn cây nào rào cây ấy”: hưởng lợi ở đâu thì phải giữ gìn chỗ đó. Gần với vế này còn có “ăn quả nhớ kẻ trồng cây” và “uống nước nhớ nguồn”.
Vì sao có bản nói “rào cây xoan”?
Đó là dị bản trong dân gian, đổi cây sung thành cây xoan hoặc cây bồ quân. Cây nào cũng được, miễn là khác cây táo đang cho mình ăn; ý chê người hai lòng vẫn giữ nguyên.