Ăn cây nào rào cây nấy là câu tục ngữ nói: được hưởng lợi từ đâu thì phải biết giữ gìn, bảo vệ nơi đó. Câu còn được nói là “ăn cây nào rào cây ấy”. Nghĩa phổ biến là lời khuyên sống có trước có sau, trung thành với người và nơi đã nuôi mình; nhưng trong một số ngữ cảnh, câu lại bị dùng để chê lối chỉ lo cho chỗ mình có phần.
| Nghĩa ngắn | Hưởng lợi ở đâu thì bảo vệ, vun đắp chỗ đó |
| Dị bản | Ăn cây nào rào cây ấy |
| Sắc thái | Thường là khuyên, khen; đôi khi dùng chê lối sống vụ lợi |
| Trái nghĩa | Ăn cây táo rào cây sung, ăn cháo đá bát |
Ăn cây nào rào cây nấy là gì?
Muốn hiểu câu này phải nhớ tới khu vườn quê. Quanh gốc cam, gốc bưởi mới trồng, người ta cắm một vòng rào tre, rào dậu để gà khỏi bới, trâu bò khỏi gặm. Cây nào cho mình quả thì mình rào cây ấy. Đó là nghĩa đen, rất thực tế: không ai đi rào cây nhà hàng xóm rồi để cây mình trơ trụi.
Đem sang chuyện người, ăn là được hưởng: hưởng công nuôi dạy, hưởng đồng lương, hưởng sự che chở của một tập thể. Rào là đáp lại bằng việc giữ gìn: giữ danh dự, giữ quyền lợi, không để ai làm hại nơi đó. Người sống theo câu tục ngữ là người làm ở đâu thì tận tụy ở đó, học trường nào thì giữ tiếng cho trường ấy.
Chữ nấy đáng để nói riêng. Đây là đại từ đi cặp với nào, ai ở vế trước để chỉ lại đúng cái vừa nói tới, giống trong “ai nấy đều vui”, “cha nào con nấy”, “thầy nào trò nấy”. Vì thế “cây nào… cây nấy” có nghĩa là đúng cây ấy, không phải cây khác. Đổi thành “cây ấy” thì nghĩa không đổi, chỉ mất đi cái vần hô ứng nào/nấy.
Câu khuyên trung thành hay câu chê vụ lợi?
Đa số sách học tập hiểu câu theo chiều tốt: nhớ ơn chỗ đã nuôi mình, gánh lấy phần trách nhiệm với chỗ ấy, không trở mặt khi đã được giúp. Nhưng cũng có cách đọc ngược lại. Nếu người ta chỉ rào cây mình được ăn, còn mọi thứ khác mặc kệ, thì câu tục ngữ thành tấm gương soi một lối sống hẹp: chỗ nào có lợi cho mình mới lo, chỗ nào không thì thôi.
Ngữ cảnh quyết định nghĩa. So sánh hai câu:
- “Công ty nuôi mình mười năm, giờ khó khăn thì mình phải ở lại, ăn cây nào rào cây nấy chứ.” (khen, tự nhắc)
- “Ông ấy ăn cây nào rào cây nấy, phường mình xin gì cũng không giúp, chỉ lo cho bên công ty ông có cổ phần.” (chê)
Ở câu thứ hai, người nói không trách việc giữ gìn, mà trách việc chỉ giữ gìn chỗ có phần mình. Khi viết văn nghị luận về câu này, nêu được cả hai lớp nghĩa sẽ làm bài sâu hơn hẳn.
Đặt cạnh ăn cây táo rào cây sung
| Câu | Quan hệ | Ý chính |
|---|---|---|
| Ăn cây táo rào cây sung | Trái nghĩa | Hưởng lợi nơi này mà đi vun vén cho nơi khác |
| Ăn cháo đá bát | Trái nghĩa | Được giúp rồi quay lại phá người giúp mình |
| Ăn quả nhớ kẻ trồng cây | Gần nghĩa | Nhớ ơn người làm ra thành quả mình hưởng |
| Uống nước nhớ nguồn | Gần nghĩa | Nhớ cội nguồn, công ơn của người đi trước |
Hai câu đầu bảng là cặp hay bị trộn lẫn nhất vì cùng có cây và hàng rào. Ăn cây táo mà rào cây sung là ăn một nơi, giữ một nẻo, được giải kỹ ở bài câu ăn cây táo rào cây sung. Còn ăn quả nhớ kẻ trồng cây và uống nước nhớ nguồn nghiêng về lòng biết ơn hơn là việc bảo vệ; xem thêm bài lời dạy nhớ ơn người đi trước.
Ở phía từ ngữ, câu tục ngữ gần với tận tụy, gắn bó, có trước có sau, và nhất là chữ Hán Việt được giải ở bài lòng trung thành và chữ 忠誠. Trái lại là vô ơn, bội bạc, phản trắc.
Rào cây nào cho phải?
Ăn cây nào rào cây nấy nghĩa là gì?
Nghĩa là được hưởng lợi ích ở đâu thì phải biết bảo vệ, giữ gìn nơi đó. Câu khuyên sống có nghĩa, trung thành với người và tập thể đã giúp mình.
Ăn cây nào rào cây ấy hay rào cây nấy mới đúng?
Cả hai đều được dùng và cùng nghĩa. “Nấy” là đại từ hô ứng với “nào”, giống “ai nấy”, “cha nào con nấy”; “ấy” là cách nói phổ thông hơn.
Câu nào trái nghĩa với ăn cây nào rào cây nấy?
Rõ nhất là “ăn cây táo rào cây sung”: hưởng lợi chỗ này mà đi bảo vệ chỗ khác. “Ăn cháo đá bát” cũng trái nghĩa, nhưng nặng hơn vì có ý quay lại hại người đã giúp mình.
Ăn cây nào rào cây nấy có ý chê không?
Có thể có. Khi ai đó chỉ lo cho nơi mình được hưởng lợi, bỏ mặc lợi ích chung, người ta dùng câu này để mỉa. Ngữ cảnh và giọng nói quyết định đó là lời khen hay lời chê.