Zen là cách đọc tiếng Nhật của chữ 禪, tức Thiền, tên một dòng Phật giáo coi trọng ngồi thiền và tự mình trải nghiệm. Ra khỏi chùa, chữ này đổi màu: người trẻ khen ai “zen ghê” khi người đó bình thản giữa lúc rối ren, còn phong cách zen trong nhà cửa, quần áo là lối bày biện mộc, ít đồ, nhiều khoảng trống. Bài này tách ba lớp nghĩa đó cho khỏi lẫn.
| Nghĩa ngắn | Thiền (Thiền tông); nghĩa mở rộng: điềm tĩnh, thư thái, giản dị |
| Gốc từ | Tiếng Nhật zen ← chữ Hán 禪 (đọc là Chan) ← tiếng Phạn dhyāna (thiền định) |
| Loại từ | Danh từ (Zen, Thiền tông); trong khẩu ngữ dùng như tính từ: “trông zen thật” |
| Sắc thái | Tích cực, nhẹ nhàng; đôi khi dùng đùa cho người “bơ” mọi chuyện |
Zen chính là chữ Thiền
Người Việt vốn đã có chữ cho khái niệm này từ lâu: thiền. Tiếng Phạn gọi trạng thái tâm lắng sâu khi tập trung là dhyāna. Người Trung Hoa phiên âm thành 禪, đọc là Chan; ta đọc theo âm Hán Việt là thiền, người Hàn đọc Seon, người Nhật đọc zen. Từ Nhật Bản, cách đọc zen đi vào tiếng Anh, rồi theo sách báo, phim ảnh và mạng xã hội quay về tiếng Việt như một từ mượn.
Vì vậy, khi hỏi zen nghĩa là gì theo đúng gốc, câu trả lời là một dòng Phật giáo Đại thừa: Thiền tông. Dòng này đặt nặng việc ngồi thiền, quan sát tâm mình và sống tỉnh táo trong việc thường ngày, hơn là học thuộc giáo lý. Ở Nhật, phép ngồi thiền gọi là zazen. Việt Nam cũng có truyền thống Thiền riêng, nổi tiếng nhất là thiền phái Trúc Lâm Yên Tử thời Trần.
Lớp nghĩa thứ hai mới là thứ người trẻ hay dùng. Từ điển tiếng Anh ghi nhận zen viết thường như một tính từ khẩu ngữ: điềm tĩnh, thảnh thơi, không lo nghĩ. Câu “Sao mày zen thế, mai thi rồi mà?” chẳng liên quan gì đến chùa chiền; nó chỉ khen (hay trêu) một người quá bình thản.
Vì sao chữ zen được chuộng đến vậy?
Một chữ nước ngoài chỉ bám rễ khi tiếng mẹ đẻ thiếu một sắc thái nào đó. “Bình tĩnh” nghe như lời nhắc nhở, “thiền” nghe nghiêm trang, gợi chùa và áo nâu. Zen thì nhẹ hơn, hơi “Tây”, dùng được cả trong câu đùa. Đó là lí do nó lọt vào tin nhắn, tên quán cà phê, tên phòng tập yoga.
Có mấy dòng chảy cùng đẩy chữ này lên:
- Kiến trúc và nội thất Nhật Bản: nhà gỗ, chiếu, cửa giấy, vườn đá cào sóng; báo chí Việt nói về “phong cách Zen trong nội thất” từ nhiều năm nay.
- Trào lưu sống chậm, sống tối giản: khi nhiều người mệt vì áp lực học hành, công việc, hình ảnh một căn phòng trống trải, một chén trà nóng trở thành lời mời nghỉ ngơi.
- Chánh niệm và thiền ứng dụng: các lớp thiền, ứng dụng hướng dẫn hít thở khiến chữ thiền gắn với chăm sóc tinh thần.
Mặt tích cực là zen nhắc người ta dừng lại, bớt ôm đồm. Mặt trái là chữ dễ thành nhãn bán hàng: một chiếc ghế gỗ hay một lọ tinh dầu được dán chữ zen không làm ai bình thản hơn nếu đời sống bên trong vẫn rối. Bài lối sống tối giản trong nghệ thuật và đời thường cũng chỉ ra kiểu “tối giản trên ảnh” tương tự.
Thế nào thì được gọi là sống zen?
Sống zen trong cách nói thường ngày không đòi ai cạo đầu hay ngồi thiền hằng giờ. Người ta dùng chữ này khi thấy những nét như sau:
- Gặp chuyện bực mình vẫn nói năng chậm rãi, không vội phản ứng.
- Làm việc gì chú tâm vào việc đó: ăn thì ăn, đi bộ thì đi bộ, không cầm điện thoại lướt liên tục.
- Ít đồ đạc, ít mua sắm theo cơn, ưa những thứ bền và mộc.
- Chấp nhận việc không như ý mà không than vãn mãi.
Còn phong cách zen trong thiết kế dễ nhận ra hơn: gỗ, tre, đá, giấy; màu be, nâu, xám, trắng ngà; ánh sáng tự nhiên; một hai món trang trí đặt đúng chỗ thay vì cả kệ đồ. Quần áo theo kiểu zen thì phom rộng, vải thô hoặc lanh, không họa tiết rối mắt.
Xin lưu ý: bình thản kiểu zen khác hẳn với dồn nén. Một người im lặng chịu đựng mọi chuyện, trong lòng sôi sục, không phải người “zen”. Nếu cảm giác căng thẳng kéo dài, mất ngủ, khó tập trung, nên trò chuyện với chuyên gia tâm lý thay vì cố gồng cho ra vẻ bình thản.
Zen, chill và chánh niệm đặt cạnh nhau
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Zen | Bình thản từ bên trong, gắn với tinh thần thiền và vẻ giản dị | Bị kẹt xe nửa tiếng mà anh ấy vẫn zen, mở radio nghe tiếp |
| Chill | Thư giãn, thoải mái trong một lúc, thiên về hưởng thụ | Cuối tuần ra quán ngồi chill |
| Chánh niệm | Một phép tập: biết rõ mình đang làm gì, nghĩ gì ngay lúc này | Tập chánh niệm khi rửa bát |
| Tối giản | Cách sắp xếp đồ đạc, chi tiêu: bớt thứ thừa | Phòng tối giản chỉ có giường, bàn và một kệ sách |
Chill là trạng thái nhất thời; zen là một nếp tính. Người ta có thể chill một buổi tối rồi sáng mai lại cuống cuồng, nhưng gọi ai đó là người zen thì thường là khen sự điềm tĩnh lâu dài. Muốn hiểu kĩ phép tập đứng sau tinh thần ấy, đọc thêm bài giải nghĩa chánh niệm và cách thực hành. Ai thích vẻ đẹp mộc của người Nhật có thể xem bài triết lý wabi sabi về cái đẹp không hoàn hảo, một khái niệm hay đi cùng zen trong thiết kế.
Một chi tiết nhỏ: viết hoa Zen khi nói về Thiền tông như tên một tông phái; viết thường zen khi dùng như tính từ (“trông zen quá”). Trong bài văn, nếu ý là bình tĩnh, điềm đạm thì dùng chính những chữ tiếng Việt ấy sẽ tự nhiên hơn.
Zen trong tin nhắn, trên tường nhà và nơi cửa chùa
Phong cách zen là gì?
Là lối thiết kế, bày biện lấy cảm hứng từ không gian thiền của Nhật: vật liệu tự nhiên, màu trầm, nhiều khoảng trống, ít chi tiết. Phong cách này có trong nội thất, sân vườn, thời trang và cả cách bày một mâm cơm.
Zen trong tiếng Nhật là gì?
Trong tiếng Nhật, zen (禅) nghĩa là thiền, cũng là tên gọi tắt của Thiền tông. Chữ này đọc theo âm Hán Việt là thiền, cùng gốc với từ thiền định, thiền sư, thiền viện.
Nói ai đó “zen quá” là khen hay chê?
Thường là khen người điềm tĩnh, không nóng nảy. Đôi khi bạn bè dùng để trêu một người quá thản nhiên trước việc gấp, kiểu “mai nộp bài rồi mà vẫn zen”. Nghe giọng và hoàn cảnh sẽ biết ý nào.
Sống zen có phải là theo đạo Phật không?
Không nhất thiết. Trong cách nói thường ngày, sống zen chỉ là sống chậm, bình thản và giản dị; người thuộc bất kì tôn giáo nào hoặc không theo tôn giáo nào đều có thể dùng. Còn Zen viết hoa, theo nghĩa Thiền tông, là một dòng Phật giáo.