Wabi sabi là quan niệm thẩm mỹ và lối sống của Nhật Bản, tìm thấy cái đẹp trong những gì không hoàn hảo, không trường tồn và chưa trọn vẹn: một cái bát men loang, bức tường cũ phai màu, chiếc lá úa cuối thu. Người ta còn dùng wabi sabi theo nghĩa rộng là thái độ chấp nhận sự dang dở, khuyết thiếu của bản thân và đời sống.
| Nghĩa ngắn | Vẻ đẹp của cái giản dị, cũ kỹ, không hoàn hảo |
| Gốc từ | Tiếng Nhật: wabi 侘 (giản dị, thanh đạm) + sabi 寂 (lắng, cũ đi theo thời gian) |
| Nguồn tư tưởng | Thiền tông và ý niệm vô thường của Phật giáo; trà đạo Nhật |
| Dùng ở | Mỹ thuật, kiến trúc, nội thất, lối sống, chữa lành |
Wabi sabi: hai chữ và một cái bát sứt
Ở Nhật có nghề kintsugi: bát vỡ không vứt đi mà gắn lại bằng sơn mài trộn vàng, để đường nứt hiện rõ như một đường chỉ sáng. Chiếc bát sau khi sửa được coi là đẹp hơn trước, vì nó mang theo câu chuyện của mình. Nhiều tài liệu xem kintsugi là một biểu hiện điển hình của wabi sabi.
Tách ra, mỗi chữ có một lịch sử riêng. Wabi ban đầu gợi nỗi cô quạnh của người sống xa xã hội, giữa thiên nhiên; dần dần nó chuyển sang nghĩa tích cực là vẻ đẹp đạm bạc, mộc mạc, tiết chế. Sabi gắn với sự cũ đi: lớp gỉ, lớp rêu, màu phai mà thời gian để lại. Bách khoa toàn thư Triết học Stanford dịch wabi là vẻ đẹp tiết chế, khắc khổ, còn sabi là lớp “nước thời gian” mộc mạc trên đồ vật.
Gộp lại, wabi sabi là con mắt biết dừng lại trước những thứ đơn sơ, không đối xứng, không bóng bẩy. Nhiều người viết về wabi sabi thừa nhận khái niệm này khó gói trong một câu; người ta thường cảm nó qua ví dụ hơn là qua định nghĩa.
Từ phòng trà của thiền sư đến lối sống
Gốc sâu xa của wabi sabi là ba dấu ấn của tồn tại trong Phật giáo: vô thường, khổ và không. Khi mọi thứ đều thay đổi, cái đẹp thật không nằm ở sự bất biến hay hoàn hảo, mà ở khoảnh khắc đang trôi qua. Bạn nào đã đọc bài chữ vô thường trong nhà Phật sẽ thấy hai khái niệm gần nhau thế nào.
Ý niệm này được nuôi lớn trong trà đạo. Thiền sư Murata Jukō (thế kỷ 15) được xem là người đưa vào nghi lễ uống trà những bát gốm thô làm tay, thay cho đồ sứ Trung Hoa cầu kỳ, và gắn việc uống trà với tinh thần Thiền.
Còn ở thời hiện đại, wabi sabi lan ra ngoài Nhật chủ yếu qua thiết kế nội thất và trào lưu sống chậm. Ở Việt Nam, từ này xuất hiện nhiều trong các bài về nhà cửa, quán cà phê, gốm thủ công và trong các nội dung chữa lành.
Cũng từ phòng trà ấy, người Nhật nuôi dưỡng tinh thần omotenashi, cách tiếp khách chu đáo mà không đòi đáp lễ.
Wabi sabi hiện ra ở đâu trong đời thường?
Ở mức đời sống, tinh thần wabi sabi thường lộ ra qua vài thói quen:
- Đồ vật: giữ lại cái cốc men rạn đã dùng nhiều năm, cái bàn gỗ có vết xước, thay vì lúc nào cũng thay đồ mới.
- Không gian: phòng ít đồ, chất liệu tự nhiên như gỗ, đất nung, vải thô, tường vữa để lộ vân; màu trầm, ánh sáng dịu.
- Thiên nhiên: chú ý đến những thứ nhỏ và chóng qua: mùa lá đổi màu, cơn mưa chiều, bông hoa sắp tàn trong bình.
- Cách nhìn bản thân: bớt đòi mình phải hoàn hảo, chấp nhận vết sẹo, nếp nhăn, những việc làm chưa tròn như một phần tự nhiên của đời người.
Trong thơ, tinh thần ấy gặp lại ở những bài thơ hai-cư ba dòng của Nhật: một con quạ trên cành khô, một tiếng ếch nhảy xuống ao cũ, ít chữ mà gợi cả một khoảng lặng.
Vì sao người trẻ tìm đến wabi sabi?
Có mấy lý do hay được nhắc tới. Thứ nhất là áp lực phải hoàn hảo: ảnh mạng xã hội được chỉnh đến không còn một lỗi, điểm số, ngoại hình, thành tích đều bị so sánh. Wabi sabi đưa ra một lời phản biện nhẹ nhàng: cái chưa hoàn hảo cũng đáng quý. Thứ hai là sự mệt mỏi với tiêu dùng nhanh; giữ đồ cũ, sửa đồ hỏng trở thành một cách sống tiết kiệm và bền vững hơn. Thứ ba là nhu cầu sống chậm, để ý hiện tại.
Tác động thì có hai mặt. Mặt tốt là giúp con người bớt khắt khe với mình, biết trân trọng cái đang có. Mặt cần tỉnh táo là wabi sabi dễ bị biến thành một “phong cách decor” để bán hàng: đồ giả cũ đắt tiền, ảnh sống ảo “mộc mạc” được dàn dựng kỹ. Khi đó, tinh thần giản dị ban đầu lại bị đánh đổi bằng chính sự cầu kỳ nó muốn tránh.
Chấp nhận sự không hoàn hảo cũng không có nghĩa là buông xuôi, không cố gắng. Nếu cảm giác “mình không đủ tốt” kéo dài và làm bạn kiệt sức, hãy chia sẻ với người thân, thầy cô hoặc tìm đến chuyên gia tâm lý thay vì tự xoay xở một mình.
Đặt wabi sabi cạnh tối giản, hygge và ikigai
| Khái niệm | Xuất xứ | Trọng tâm |
|---|---|---|
| Wabi sabi | Nhật Bản | Thấy đẹp trong cái cũ, cái dở dang, cái chóng qua |
| Chủ nghĩa tối giản | Phương Tây (nghệ thuật, lối sống) | Bớt đồ đạc, giữ thứ cần thiết; thường gọn, phẳng, sạch |
| Hygge | Đan Mạch | Cảm giác ấm cúng, dễ chịu bên người thân |
| Ikigai | Nhật Bản | Lý do để sống, điều khiến mỗi sáng muốn thức dậy |
Tối giản và wabi sabi hay bị đánh đồng vì cùng ít đồ. Khác ở chỗ tối giản thích bề mặt nhẵn, mới, hoàn chỉnh, còn wabi sabi lại ưa vết thời gian và sự thô ráp. Muốn so kỹ hơn, đọc bài lối sống tối giản minimalism và bài về tinh thần ấm cúng kiểu Đan Mạch.
Một cái bát cũ cũng có thể đẹp
Wabi sabi nghĩa là gì trong tiếng Việt?
Chưa có từ tiếng Việt tương đương hoàn toàn. Có thể diễn là “vẻ đẹp của sự không hoàn hảo” hoặc “vẻ đẹp mộc mạc, vô thường”. Phần lớn người Việt giữ nguyên chữ wabi sabi.
Phong cách wabi sabi trong nhà ở trông như thế nào?
Ít đồ, màu đất và màu be, chất liệu tự nhiên như gỗ mộc, gốm thô, vải lanh, tường vữa có vân. Đồ vật không cần đều tăm tắp; một chiếc ghế cũ hay cái bình men loang lại là điểm nhấn.
Wabi sabi có phải là lười dọn dẹp, để nhà bừa bộn không?
Không. Không gian wabi sabi gọn gàng và có chủ ý; cái “cũ” ở đây là dấu thời gian trên đồ vật được chăm chút, không phải sự cẩu thả.
Viết wabi sabi hay wabi-sabi?
Cả hai đều gặp. Tài liệu tiếng Anh thường viết có gạch nối (wabi-sabi); báo chí tiếng Việt dùng cả hai cách.
Lần tới làm vỡ một cái cốc yêu thích, thử nghĩ đến người thợ kintsugi trước khi bỏ nó vào thùng rác.