Vương gia là tiếng gọi tôn kính dành cho người được phong tước vương, thường là anh em hoặc con của hoàng đế, chữ Hán viết 王爺. Người xem phim cổ trang Trung Quốc gặp từ này liên tục: thuộc hạ cúi chào “vương gia”, còn nhân vật thì tự xưng “bổn vương”.
| Nghĩa ngắn | Tiếng gọi tôn người mang tước vương; ít dùng hơn: hoàng tộc |
| Gốc từ | Hán Việt 王爺: vương (tước vương) + gia (tiếng tôn xưng bậc trên) |
| Loại từ | Danh từ, dùng để gọi trực tiếp hoặc nói về người đó |
| Hay đi cùng | bổn vương, vương phi, vương phủ, thế tử |
Vương gia: tiếng gọi bậc được phong vương
Trong một cảnh phim quen thuộc, viên quan vội vã bước vào sảnh, chắp tay: “Bẩm vương gia, ngoài cổng có người cầu kiến.” Người được gọi không phải hoàng đế, cũng chưa chắc là thái tử. Đó là một hoàng thân đã được phong tước vương, có phủ đệ riêng, có thuộc hạ riêng. Chữ vương gia vừa nêu tước vị vừa tỏ ý kính trọng, giống như ta gọi “thưa ông”, “thưa ngài” với người có chức tước.
Mục từ 王爺 trong Wiktionary ghi đây là cách gọi và danh hiệu cổ dành cho các vương, nhất là các vương công Mông Cổ dưới triều Thanh. Trong tiếng Việt, từ này không có trong vốn từ thường ngày; nó đến với người đọc chủ yếu qua tiểu thuyết lịch sử, truyện dịch và phim cổ trang.
Tước vương trong sử Trung Hoa và triều Nguyễn
Thời xa xưa ở Trung Hoa, vương chính là vua. Từ khi Tần Thủy Hoàng dùng danh hiệu hoàng đế, vương lùi xuống làm tước cao nhất dưới hoàng đế, dùng để phong cho hoàng tử, hoàng thân, đôi khi cho công thần. Nhiều triều đại chia tước này làm hai bậc: thân vương (親王) cao hơn và quận vương (郡王) thấp hơn. Vì thế, một nhân vật trong phim được gọi là vương gia thường là em trai hoặc chú bác của hoàng đế đang trị vì.
Ở Việt Nam, sau khi vua chúa xưng hoàng đế, tước vương cũng thành tước dành cho hoàng thân. Triều Nguyễn có những vị vương nổi tiếng về văn chương như Tùng Thiện Vương Nguyễn Phúc Miên Thẩm và Tuy Lý Vương Nguyễn Phúc Miên Trinh, đều là con vua Minh Mạng, đều là nhà thơ có tiếng của đất Huế. Một tước khác thấp hơn vương trong hệ thống tước quý tộc là tước công, có ở bài bậc công trong năm tước quý tộc.
Chữ gia 爺 ở đây là ông, là cha
Nhiều người đoán chữ gia trong vương gia là chữ 家 (nhà), như trong gia đình, đại gia. Thật ra trong nghĩa thường gặp, nó là chữ 爺. Thiều Chửu giảng chữ này là cha, và là tiếng gọi tôn những người bậc trên, như lão gia, thái gia. Cùng nhà với vương gia còn có thiếu gia (cậu chủ trẻ) và lão gia (ông chủ, ông lớn).
Hiểu vậy sẽ thấy cách gọi này mang sắc thái rất “người nhà”: vừa nêu tước vương, vừa đặt người được gọi vào vị trí bậc trên, như một ông chủ lớn trong một gia tộc. Còn đại gia là chữ 家, nghĩa và nguồn gốc khác hẳn.
Vương gia, hoàng thượng, thái tử, thế tử khác nhau thế nào?
| Cách gọi | Dành cho ai | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hoàng thượng | Hoàng đế đang trị vì | Bậc cao nhất, tự xưng “trẫm” |
| Thái tử | Con vua được chọn nối ngôi | Ở Đông cung |
| Hoàng tử | Con trai của vua | Chưa chắc đã được phong vương |
| Vương gia | Người mang tước vương | Tự xưng “bổn vương”, ở vương phủ |
| Vương phi | Vợ chính của vương | Chính thất, đứng đầu nội viện vương phủ |
| Thế tử | Con trai được chọn nối tước của vương | Giống thái tử nhưng ở phủ vương |
Bảng trên giúp tránh nhầm một chỗ hay gặp: vương không phải là vua. Hoàng tử lớn lên, lập công hoặc đến tuổi, mới được phong vương và ra ở phủ riêng. Một chữ dễ lẫn nữa là vương giả: theo từ điển tiếng Việt, đây là tính từ chỉ cuộc sống giàu sang như vua chúa (sống như vương giả), không phải cách gọi một người.
Vương gia trên màn ảnh cổ trang
Phim cổ trang và tiểu thuyết ngôn tình đã biến vương gia thành một kiểu nam chính riêng: lạnh lùng, quyền thế, nói ít, hay xuất hiện cùng một cô gái tưởng yếu đuối mà gan góc. Có thể coi đây là “người anh em” thời cổ của hình mẫu nam chính tổng tài bá đạo trong truyện hiện đại.
Khi dịch phim, các bản Việt ngữ thường giữ nguyên âm Hán Việt “vương gia” thay vì dịch thành “hoàng thân” hay “ông hoàng”, vì giữ lại được không khí cung đình. Chỉ có điều, mang câu “bổn vương đã nói là không” vào tin nhắn với bạn thì nghe vui tai, còn viết vào bài văn nghị luận thì lạc giọng.
Bên cạnh các vương gia, truyện cung đấu còn dày đặc các quý nữ thế gia, những cô con gái nhà quyền quý được gả đi để kết thân giữa các phủ.
Gọi vương gia, xưng bổn vương: mấy điều nên biết
Vương gia tiếng Trung là gì?
Viết là 王爺 (giản thể 王爷), đọc wángyé.
Bổn vương là gì?
Là cách người mang tước vương tự xưng, nghĩa đen là “vương này”, tương tự hoàng đế xưng “trẫm”. Trong truyện, phim, nghe nhân vật xưng bổn vương là biết người đó có tước vương.
Vương phi là gì?
Là vợ chính của một vị vương. Thiếp của vương có danh hiệu thấp hơn, tùy triều đại mà gọi khác nhau.
Vương gia có phải là vua không?
Không. Vương gia đứng dưới hoàng đế, chịu lệnh hoàng đế và thường là người trong hoàng tộc. Chỉ ở thời rất xa xưa, trước khi có danh hiệu hoàng đế, chữ vương mới chỉ chính nhà vua.