Tổng tài là từ Hán Việt (chữ Hán 總裁) chỉ người đứng đầu một tập đoàn, một công ty, gần với chủ tịch hay CEO. Với giới trẻ Việt, tổng tài là gì thì ai đọc truyện mạng cũng biết: đó là kiểu nam chính giàu có, quyền lực, lạnh lùng trong ngôn tình Trung Quốc, hay đi cùng cụm “tổng tài bá đạo”. Từ trang truyện, chữ này lan sang đời thường như một cách gọi đùa.
| Nghĩa gốc | Người đứng đầu, tổng giám đốc, chủ tịch tập đoàn |
| Nghĩa trong ngôn tình | Nam chính giàu, quyền thế, bề ngoài lạnh lùng, hết mực chiều nữ chính |
| Gốc từ | Hán Việt 總裁: tổng (gom chung, đứng đầu) + tài (cắt đặt, quyết định) |
| Sắc thái | Khẩu ngữ mạng, thường mang ý trêu đùa hoặc mỉa nhẹ |
Tổng tài trong tiếng Trung và sử Việt
Tách từng chữ ra, tổng (總) là gom lại, nắm chung mọi việc; tài (裁) vốn là cắt (như cắt vải may áo), rồi mở sang nghĩa định liệu, phân xử. Người “tổng tài” là người nắm hết và có quyền quyết. Trong tiếng Trung hiện nay, 總裁 dùng cho người đứng đầu một công ty, cũng có lúc cho người đứng đầu một tổ chức lớn.
Tiếng Việt cũng từng có chữ này từ lâu, nhưng ở một nơi rất khác. Quốc sử quán triều Nguyễn, cơ quan chép sử của nhà nước, đặt chức Tổng tài cho người chủ trì việc biên soạn, gần như chủ biên một bộ sử ngày nay; dưới là Phó Tổng tài và các chức lo sưu tầm, biên tập, chép sạch. Đọc tài liệu cũ mà gặp “quan Tổng tài” thì đó là một chức quan văn, chẳng dính gì đến ngôn tình.
Nghĩa đang phổ biến bây giờ đến từ truyện và phim mạng Trung Quốc. Trên các trang đọc truyện, “tổng tài” thành hẳn một dòng riêng, rồi theo bản dịch, phim có phụ đề và video ngắn mà về Việt Nam.
Chân dung một nam chính “tổng tài bá đạo”
Truyện tổng tài có khung khá quen. Nam chính trẻ, đẹp, đứng đầu một tập đoàn lớn, ít nói, quyết đoán đến mức độc đoán; chữ bá đạo đi kèm chính là để chỉ nét ngang ngược, nói một là một ấy. Nữ chính thường là cô gái bình thường, đôi khi nghèo khó, vô tình bước vào thế giới của anh. Phần còn lại là chuỗi hiểu lầm, ghen tuông, gia tộc ngăn cản, rồi cái kết ngọt.
Sức hút nằm ở sự tương phản: lạnh với cả thế giới, chỉ dịu với một người. Nhưng chính vì vậy mà kiểu truyện này hay bị chê. Không ít ý kiến phê bình cho rằng nhiều phim, truyện tổng tài làm ẩu, đề cao tiền bạc và những hành xử phi thực tế. Đọc để giải trí thì không sao; mang hình mẫu ra đời thật, chẳng hạn coi sự kiểm soát hay thô bạo là “ngầu”, thì lại là chuyện khác hẳn, thậm chí là một dấu hiệu cần dè chừng khi yêu.
Truyện tổng tài cũng hay dùng chung bộ “đạo cụ” với nhiều motif khác của ngôn tình mạng, như nhân vật người cũ mãi trong sáng như ánh trăng hay mô-típ sống lại một đời để làm lại từ đầu.
Khi chàng tổng tài lạnh lùng nhận ra mình sai và quay lại theo đuổi người cũ, truyện đã sang mô-típ truy thê.
Dân mạng gọi ai là tổng tài?
Ra khỏi trang truyện, chữ tổng tài thường để trêu. Mỗi câu dưới đây là một hoàn cảnh:
- Bình luận dưới ảnh một chàng trai mặc vest, đeo kính: “Khí chất tổng tài thế này thì đi họp lớp ai dám nói gì.”
- Nhóm bạn trêu nhau: “Bao cả nhóm trà sữa à? Hôm nay tổng tài chịu chi quá.”
- Caption tự giễu: “Lương tháng ba triệu nhưng phong thái tổng tài.”
- Giới thiệu truyện: “Truyện tổng tài nhẹ nhàng, không ngược, hợp đọc trước giờ ngủ.”
- Chữ “tổng tài” còn được ghép với nghề hay đồ vật cho vui: “tổng tài bán rau”, “tổng tài nhà bên cạnh”.
Cũng có lúc chữ này mang ý mỉa: gọi ai đó là “tổng tài” vì họ ra vẻ ta đây, hách dịch với người phục vụ. Cùng một chữ, khen hay chê là nhờ ngữ cảnh.
Tổng tài, CEO, chủ tịch: dùng chữ nào khi viết nghiêm túc?
Viết báo cáo, bài văn hay giới thiệu một doanh nhân thật, nên dùng chức danh tiếng Việt chính thức: tổng giám đốc, giám đốc điều hành, chủ tịch hội đồng quản trị. “CEO” chấp nhận được trong văn bản kinh doanh. Còn “tổng tài” chỉ hợp khi đang nói về truyện, phim hoặc khi đùa vui. Gặp chữ này trong bài nghị luận về văn hóa đọc thì nên đặt trong ngoặc kép và giải thích một câu, vì không phải ai đọc cũng biết nghĩa mạng của nó. Ai thích chất lãng mạn của dòng truyện này có thể đọc thêm những câu thơ mang màu sắc ngôn tình Trung Quốc.
Mấy câu hỏi quanh chữ tổng tài
Tổng tài bá đạo là gì?
Là kiểu nam chính tổng tài có thêm nét ngang tàng, độc đoán, muốn gì làm nấy nhưng lại rất cưng chiều nữ chính. Cụm này vừa là tên một kiểu nhân vật, vừa là nhãn để tìm truyện, tìm phim trên mạng.
Truyện tổng tài là gì?
Là truyện ngôn tình hiện đại xoay quanh mối tình giữa một người đứng đầu tập đoàn và một cô gái bình thường. Nhiều truyện đăng trên mạng, sau được chuyển thành phim dài hoặc phim ngắn chiếu theo tập.
Tổng tài là chức vụ gì ngoài đời?
Trong tiếng Trung, đó là người đứng đầu công ty, tương đương tổng giám đốc hay chủ tịch. Ở Việt Nam, doanh nghiệp không dùng chức danh này; “tổng tài” chỉ còn trong sử sách (chức quan ở Quốc sử quán triều Nguyễn) và trong ngôn ngữ mạng.
Gọi ai đó là tổng tài có phải khen không?
Tùy giọng điệu. Giữa bạn bè, đó thường là lời trêu vui khi ai đó chịu chi hay ăn mặc chỉn chu. Nhưng nếu người ta đang hách dịch, cụm này lại thành lời châm biếm.