Viking là tên gọi những người đi biển đến từ bán đảo Scandinavia (vùng Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển ngày nay), từ cuối thế kỷ 8 đến thế kỷ 11 đã vượt biển đột kích, cướp phá, buôn bán và định cư ở nhiều nơi tại châu Âu. Khi hỏi người Viking là ai, nhiều người chỉ nghĩ tới cướp biển; thật ra phần lớn họ còn là nông dân, thợ đóng thuyền và nhà buôn. Khoảng thời gian ấy được gọi là thời đại Viking.
| Nghĩa ngắn | Người Bắc Âu đi biển thời Trung cổ, vừa đánh phá vừa buôn bán, định cư |
| Gốc từ | Tiếng Bắc Âu cổ víkingr; nguồn gốc sâu hơn vẫn còn tranh luận |
| Thời gian | Khoảng cuối thế kỷ 8 đến thế kỷ 11 (thường tính 793–1066) |
| Sắc thái | Trong lịch sử: trung tính; trong lời nói đời thường: gợi vẻ dữ dằn, phiêu lưu |
Viking: người từ những vũng biển phương Bắc
Từ viking có gốc trong tiếng Bắc Âu cổ là víkingr. Các nhà ngôn ngữ học chưa thống nhất nó bắt nguồn từ đâu. Giả thuyết quen thuộc nối nó với vík, nghĩa là vịnh nhỏ, vũng biển, tức “người từ vũng biển ra đi”. Có ý kiến khác lại liên hệ với những từ chỉ việc chèo thuyền đường dài. Chắc chắn hơn cả là thuở ấy chữ này giống tên một việc làm hơn là tên một dân tộc: “đi viking” là rời nhà lên thuyền đi viễn chinh, đánh phá hoặc buôn bán ở xứ người.
Vì thế, không phải ai sống ở Bắc Âu thời đó cũng là Viking. Đó chỉ là một bộ phận dân cư làm nghề đi biển, đánh thuê, cướp bóc. Về sau, sách sử và phim ảnh dùng chữ này rộng ra để chỉ chung người Scandinavia trong giai đoạn ấy, và nghĩa rộng này là nghĩa người Việt hay gặp.
Mốc mở đầu thường được nhắc là năm 793, khi tu viện trên hòn đảo nhỏ Lindisfarne, ngoài khơi phía đông nước Anh, bị một nhóm Viking đổ bộ cướp phá, sự kiện được biên niên sử thời đó ghi lại. Mốc khép lại thường lấy năm 1066, năm vua Na Uy Harald thất bại khi đánh vào nước Anh và cũng là năm người Norman chinh phục hòn đảo này. Giữa hai mốc là gần ba thế kỷ người Bắc Âu có mặt từ Ireland, Pháp, Nga cho tới Iceland, Greenland và cả bờ biển Bắc Mỹ.
Vì sao người Bắc Âu giương buồm rời quê?
Sử gia chưa có một câu trả lời duy nhất, mà đưa ra nhiều lí do chồng lên nhau.
- Đất ít, người đông. Bắc Âu lạnh, đất canh tác hẹp. Dân số tăng lên thì ruộng không đủ chia. Theo tục lệ ở nhiều nơi, con trưởng giữ gia sản, các con thứ phải tự tìm đường sống.
- Láng giềng đang yếu. Sau khi đế chế của Charlemagne chia năm xẻ bảy, còn nước Anh thì phân thành nhiều vương quốc nhỏ, các vùng ven biển thiếu phòng thủ trở thành mục tiêu dễ.
- Của cải và thương mại. Tu viện ven biển nhiều đồ quý mà ít người canh. Những chuyến cướp đầu tiên trót lọt khiến các thủ lĩnh tổ chức những đoàn thuyền lớn hơn. Bên cạnh đó là nhu cầu tìm đường buôn bán mới.
Dấu vết họ để lại thì rất rõ. Người Bắc Âu lập nên các khu định cư ở Iceland và Greenland, để lại dòng dõi ở vùng Normandie nước Pháp, góp phần dựng nên nhà nước Rus’ Kiev ở phía đông. Những tập truyện saga của Iceland, viết vài trăm năm sau, kể lại nhiều chuyến đi biển và mối thù giữa các dòng họ, gần với tinh thần các bản sử thi anh hùng thời cổ. Thời đại Viking lắng xuống dần khi các vương quốc Bắc Âu theo đạo Kitô và hình thành nhà nước tập trung.
Chuyện lênh đênh nhiều năm trên biển mới về tới quê còn có một bản cổ hơn nhiều của người Hy Lạp, thiên sử thi Odyssey của Hô-me-rơ.
Thời Viking vừa khép lại chưa lâu thì châu Âu bước vào các cuộc Thập tự chinh, kéo dài gần hai trăm năm.
Thuyền dài, chữ rune và chiếc mũ không có sừng
Muốn nhận ra một hiện vật hay một hình ảnh đúng là “Viking”, có mấy dấu hiệu đáng tin hơn chiếc mũ trong phim.
Con thuyền dài mũi cong
Chiến thuyền Viking thân hẹp và dài, mạn thấp, vừa có buồm vừa có hàng mái chèo. Thuyền nhẹ, đáy nông nên ghé được những bãi biển và ngược được những con sông nhỏ mà không cần cảng. Nhờ vậy họ đến và đi rất nhanh, đối phương thường không kịp gom quân. Ngoài thuyền chiến, họ còn có loại thuyền chở hàng to bụng hơn để buôn bán và di dân.
Chữ rune khắc trên đá
Người Bắc Âu thời ấy viết bằng bảng chữ rune, nét thẳng góc cạnh để dễ khắc lên đá, gỗ, xương. Hàng nghìn tảng đá khắc rune đã được tìm thấy, phần nhiều ở Thụy Điển, thường là bia tưởng nhớ người đã khuất. Bảng chữ này khác hẳn lối chữ của người Hy Lạp cổ mà ta gặp trong bài bảng chữ cái Hy Lạp và cách phát âm.
Mũ sừng là chuyện của sân khấu
Hình ảnh chiến binh râu rậm đội mũ có hai chiếc sừng gần như gắn chặt với chữ Viking, nhưng giới khảo cổ chưa tìm thấy chiếc mũ sắt Viking nào có sừng. Những chiếc mũ thật còn lại khá đơn giản, chỏm tròn, có miếng che mũi. Chiếc mũ sừng phổ biến từ thế kỷ 19, khi các nhà thiết kế phục trang cho sân khấu opera dựng hình ảnh người phương Bắc theo trí tưởng tượng lãng mạn, rồi tranh vẽ và phim ảnh nối tiếp nhau dùng lại.
Viking, người Bắc Âu hay cướp biển: ba chữ không trùng nhau
| Cách gọi | Chỉ ai | Ghi chú |
|---|---|---|
| Viking | Người Scandinavia đi biển thời Trung cổ (khoảng 793–1066) | Gốc là tên một việc làm; về sau dùng rộng cho cả người Bắc Âu thời ấy |
| Người Bắc Âu | Cư dân Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Iceland, Phần Lan ở mọi thời | Không phải người Bắc Âu nào cũng là Viking |
| Cướp biển | Kẻ cướp trên biển ở bất kì thời nào, nơi nào | Viking có cướp biển, nhưng cũng buôn bán, làm ruộng, định cư |
Gọi một người Na Uy hôm nay là “người Viking” chỉ là cách nói vui. Trong bài viết nghiêm túc, nên dùng “người Bắc Âu” hoặc gọi theo quốc tịch.
Viking ngoài trang sử: trên màn ảnh và trong lời nói thường
Người Viking là người nước nào?
Họ đến từ vùng đất nay thuộc Đan Mạch, Na Uy và Thụy Điển. Thời ấy chưa có các quốc gia với biên giới như bây giờ, mà là những cộng đồng, những vùng do các thủ lĩnh cai quản.
Viking nghĩa là gì khi người trẻ dùng trong câu nói thường?
Thường là để tả vẻ ngoài hoặc tính cách: râu tóc rậm, dáng to khỏe, kiểu tóc tết cạo hai bên, hay một người gan lì, thích phiêu lưu. Câu như “Ông anh để râu nhìn như viking ấy” là lời khen vui, không mang ý chê là cướp biển.
Thời đại Viking là gì và kéo dài bao lâu?
Thời đại Viking là giai đoạn người Bắc Âu bành trướng mạnh ra biển, thường tính từ cuộc tấn công Lindisfarne năm 793 đến năm 1066. Có sách tính sớm hơn vài chục năm, vì những chuyến đi biển đã bắt đầu trước khi được ghi chép.
Người Viking có đáng sợ như trong phim không?
Những cuộc đột kích của họ có thật và từng khiến cả vùng ven biển châu Âu khiếp sợ. Nhưng phim thường chỉ giữ lại phần chiến trận. Phần còn lại, ít được kể hơn, là những người cày ruộng, chăn cừu, đóng thuyền, đi buôn lông thú và bạc khắp các vùng đất xa.