Odyssey là tên thiên sử thi Hy Lạp cổ đại gắn với Hô-me-rơ, kể chuyện vua Odysseus (sách Ngữ văn quen gọi Uy-lít-xơ hoặc Ô-đi-xê) lênh đênh mười năm trên biển mới về được quê nhà Ithaca. Viết thường, odyssey còn là danh từ tiếng Anh chỉ một chuyến đi dài, gian nan và nhiều biến cố. Bản dịch tiếng Việt in tên tác phẩm là Ô-đi-xê.
| Khái niệm | Sử thi Hy Lạp cổ đại kể hành trình trở về của Odysseus; nghĩa mở rộng: chuyến phiêu lưu dài, nhiều thử thách |
| Thuộc | Thể loại sử thi (anh hùng ca), văn học Hy Lạp cổ đại |
| Quy mô | 24 khúc, hơn mười hai nghìn câu thơ |
| Dấu hiệu nhận biết | Người anh hùng đi xa, gặp quái vật, thần linh can thiệp, kết thúc bằng cuộc trở về và đoàn tụ |
| Học ở | Ngữ văn 10: “Uy-lít-xơ trở về” (chương trình cũ), đoạn gặp Ka-ríp và Xi-la (Chân trời sáng tạo) |
Odyssey: từ tên vua Ithaca thành danh từ chung
Gốc của chữ rất đơn giản: Odysseia trong tiếng Hy Lạp nghĩa là “chuyện về Odysseus”, qua tiếng La-tinh thành Odyssea, rồi vào tiếng Anh thành Odyssey. Nhân vật chính là vua đảo Ithaca, người đã góp mưu con ngựa gỗ để quân Hy Lạp hạ thành Troy. Chiến tranh kết thúc, ông lên thuyền về nhà, và chuyến về ấy kéo dài thêm mười năm vì thần biển Poseidon nổi giận.
Về thể loại, Odyssey là một thiên sử thi anh hùng ca: truyện kể bằng thơ, quy mô lớn, nhân vật là người anh hùng đại diện cho cả cộng đồng. Tác phẩm gồm 24 khúc, thường được xếp vào khoảng thế kỉ VIII trước Công nguyên, và cùng với Iliad (I-li-át) được gán cho nhà thơ mù Hô-me-rơ. Chuyện ông có thật hay chỉ là cái tên chung cho nhiều thế hệ người hát rong đến nay vẫn còn bàn cãi; bài chân dung tác giả Hô-me-rơ trình bày kĩ các giả thuyết đó.
Câu chuyện đi dài đến mức tên tác phẩm thành danh từ chung. Từ điển Oxford Learner’s ghi odyssey (số nhiều odysseys) là một chuyến đi dài với nhiều trải nghiệm; người Anh viết thường, không hoa. Vì thế mà có những nhan đề như 2001: A Space Odyssey, nghĩa là “cuộc phiêu du trong không gian”, chẳng liên quan gì tới chàng vua Hy Lạp ngoài cái ý đi xa.
Odyssey trong sách Ngữ văn 10: Uy-lít-xơ trở về và cuộc vượt biển
Học sinh Việt Nam gặp Odyssey qua hai đoạn trích, mỗi đoạn soi một mặt khác nhau của người anh hùng.
Cái giường bí mật trong “Uy-lít-xơ trở về”
Đoạn trích ở sách Ngữ văn 10 chương trình cũ nằm gần cuối sử thi. Uy-lít-xơ đã về tới nhà, giả làm hành khất, đã hạ hết bọn cầu hôn. Thế nhưng Pê-nê-lốp vẫn chưa nhận chồng. Nàng ra một phép thử: sai người khiêng chiếc giường ra khỏi phòng. Uy-lít-xơ lập tức nổi nóng, vì chiếc giường ấy do chính ông đóng trên một gốc ô-liu còn sống, không ai khiêng đi được. Chỉ hai người biết bí mật đó, và lúc ấy Pê-nê-lốp mới òa lên nhận chồng.
Tác dụng của chi tiết: nó cho thấy trí tuệ đâu phải của riêng người anh hùng. Pê-nê-lốp thận trọng và khôn ngoan ngang chồng mình, và cuộc đoàn tụ được xây trên lòng chung thủy đã qua thử thách. Lời giải câu hỏi SGK có trong bài soạn đoạn trích Uy-lít-xơ trở về.
Sáp ong, cột buồm và hai con quái vật
Sách Chân trời sáng tạo chọn một đoạn giữa hành trình, khi người anh hùng (sách gọi là Ô-đi-xê) phải vượt đảo của các nàng Xi-ren rồi qua eo biển có Xi-la sáu đầu và vực xoáy Ka-ríp. Biết tiếng hát Xi-ren làm người ta quên đường về, ông bắt thủy thủ bịt tai bằng sáp ong, còn mình thì cho trói vào cột buồm để vẫn được nghe. Đến eo biển, dù đã tính trước, ông vẫn mất sáu người vào tay Xi-la.
Chi tiết cột buồm cho thấy kiểu anh hùng riêng của Odyssey: thắng nhờ mưu trí và sự tự biết mình hơn là nhờ sức. Còn cái giá sáu mạng người nhắc rằng ngay cả người khôn nhất cũng không điều khiển được hết số phận. Câu hỏi đọc hiểu đoạn này có trong bài soạn Gặp Xa-rip và Xi-la sách Chân trời.
Những nét làm nên một thiên sử thi kiểu Odyssey
Khi đề bài yêu cầu “chỉ ra đặc trưng sử thi” trong một đoạn Odyssey, có bốn dấu hiệu dễ tìm.
- Kể từ giữa chừng. Tác phẩm không mở đầu bằng lúc lên thuyền mà bằng năm thứ mười của chuyến lưu lạc. Những cuộc phiêu lưu trước đó (người khổng lồ một mắt, nàng Xi-éc-xê, các nàng Xi-ren) do chính Odysseus kể lại trong bữa tiệc ở xứ Phê-a-ki.
- Thần linh can dự vào việc người. Poseidon gây bão cản đường, nữ thần A-tê-na che chở và mách nước. Số phận nhân vật luôn có bàn tay thần thánh xen vào.
- Người anh hùng của trí khôn. Odysseus thường được gắn với tính từ “mưu trí”, “nhiều mưu kế”. Mẹo xưng tên là “Không ai cả” để lừa người khổng lồ Pô-li-phêm là ví dụ quen thuộc nhất.
- Lời kể chậm rãi, trang trọng. Sử thi dùng nhiều định ngữ lặp lại và so sánh dài, kiểu lời hát cho đám đông nghe, nên câu chuyện đi khoan thai ngay cả lúc gay cấn.
Đặt Odyssey cạnh các sử thi khác cũng thấy rõ đặc điểm này. Đăm Săn của Tây Nguyên ra đi để chinh phục, còn Odysseus đi để trở về. Mục đích cuối cùng của ông là ngôi nhà, người vợ và đứa con.
Odyssey và Iliad: hai thiên sử thi khác nhau thế nào?
| Tiêu chí | Iliad (I-li-át) | Odyssey (Ô-đi-xê) |
|---|---|---|
| Thời gian câu chuyện | Vài chục ngày trong năm cuối của cuộc chiến thành Troy | Mười năm lưu lạc sau chiến tranh, phần kể chính dồn vào mấy tuần cuối |
| Không gian | Chiến trường quanh thành Troy | Biển cả, các hòn đảo lạ, rồi về lại Ithaca |
| Người anh hùng | A-sin và Héc-to, anh hùng của sức mạnh, danh dự | Odysseus, anh hùng của mưu trí và sức chịu đựng |
| Chủ đề | Chiến tranh, cơn giận, cái chết | Cuộc trở về, gia đình, lòng chung thủy |
| Đoạn trích SGK | “Héc-to từ biệt Ăng-đrô-mác” | “Uy-lít-xơ trở về”, đoạn vượt Xi-ren và Xi-la |
Người ta hay gọi Iliad là sử thi của chiến tranh và Odyssey là sử thi của hòa bình. Cách nói ấy hơi gọn, nhưng giúp nhớ. Muốn đối chiếu, đọc thêm phần soạn Héc-to và Ăng-đrô-mác: cũng là cảnh vợ chồng, nhưng ở Iliad đó là cảnh chia tay, ở Odyssey là cảnh đoàn tụ.
Luyện tập: bốn câu về Odyssey có đáp án
Câu 1: Vì sao tên tác phẩm Odyssey trở thành một danh từ chung trong tiếng Anh?
Đáp án: Vì nội dung cốt lõi của sử thi là một hành trình trở về kéo dài mười năm, đầy hiểm nguy. Người đọc nhiều thế kỉ quen gắn tên tác phẩm với ý “chuyến đi dài và gian nan”, nên odyssey viết thường được dùng để chỉ bất kì chuyến đi hay quá trình nào có tính chất ấy.
Câu 2: Trong đoạn vượt đảo Xi-ren, chi tiết người anh hùng tự trói mình vào cột buồm nói lên phẩm chất gì?
Đáp án: Nói lên trí tuệ và sự tự chủ. Ông biết mình không cưỡng nổi tiếng hát nên chủ động tự ràng buộc, vừa thỏa được ước muốn được nghe, vừa giữ an toàn cho cả đoàn. Đây là kiểu anh hùng thắng bằng hiểu biết về giới hạn của chính mình.
Câu 3: Phép thử chiếc giường trong “Uy-lít-xơ trở về” có tác dụng gì đối với việc khắc họa Pê-nê-lốp?
Đáp án: Phép thử cho thấy Pê-nê-lốp thận trọng, tỉnh táo, không dễ tin dù rất mong chồng. Bí mật chiếc giường chỉ hai vợ chồng biết, nên nó vừa là bằng chứng nhận diện vừa là biểu tượng cho tình nghĩa vợ chồng bền chặt như gốc ô-liu cắm sâu trong đất.
Câu 4: Câu “Cuộc chuyển nhà ba lần trong một năm đúng là một odyssey” dùng từ odyssey theo nghĩa nào?
Đáp án: Theo nghĩa mở rộng, viết thường: một quá trình dài, vất vả và nhiều trục trặc. Câu này không nhắc gì đến tác phẩm của Hô-me-rơ; người nói mượn hình ảnh chuyến về nhà mười năm để than, có chút hài hước.
Odyssey ngoài trang sách: phim Nolan, chuyến đi dài và vài cách gọi
Odyssey nghĩa là gì trong tiếng Anh thông thường?
Là một chuyến đi dài, nhiều biến cố, hoặc một quá trình tìm tòi kéo dài. Ví dụ a spiritual odyssey là một hành trình tìm kiếm về tinh thần. Khi đó từ viết thường; viết hoa the Odyssey là nói đến tác phẩm.
The Odyssey của Christopher Nolan là phim gì?
Là phim chuyển thể sử thi Odyssey do Christopher Nolan viết kịch bản và đạo diễn, ra rạp tháng 7 năm 2026, Matt Damon đóng vai Odysseus. Phim kể lại hành trình trở về Ithaca sau cuộc chiến thành Troy. Nhiều người tra “odyssey là gì” sau khi xem trailer chính vì vậy.
Ô-đi-xê, Uy-lít-xơ và Odysseus có phải cùng một người?
Phải. Odysseus là tên Hy Lạp; người La Mã gọi là Ulixes, sang tiếng Anh thành Ulysses, và Uy-lít-xơ là phiên âm theo dạng này. Sách Chân trời sáng tạo lại gọi nhân vật là Ô-đi-xê, trùng với tên phiên âm của tác phẩm, nên đọc đề cần xem đang nói đến người hay sách.
Odyssey đọc thế nào?
Tiếng Anh đọc gần như “ó-đờ-xi”, trọng âm rơi vào âm đầu. Còn trong bài văn tiếng Việt nên dùng đúng tên mà sách giáo khoa của mình in, Ô-đi-xê hoặc Odyssey, và giữ thống nhất trong cả bài.