Vâm là tên gọi cũ của con voi. Ngày nay hầu như không ai gọi voi là vâm nữa, từ này chỉ còn sống trong thành ngữ khỏe như vâm, tức khỏe như voi, khỏe phi thường. Vì thế người tìm “vâm nghĩa là gì” phần lớn vừa nghe câu thành ngữ ấy mà không biết vâm là con gì.
| Nghĩa ngắn | Con voi (từ cổ, nay không dùng riêng) |
| Loại từ | Danh từ, đi với loại từ “con”: con vâm |
| Còn gặp ở | Thành ngữ “khỏe như vâm”, sách vở và văn chương cũ |
| Sắc thái | Cổ; xưa có màu kiêng, kính khi gọi “ông vâm” |
Vâm chính là con voi
Các từ điển đều ghi vâm là danh từ chỉ con voi và đánh dấu nó là từ cổ. Wiktionary tiếng Việt xếp vâm vào loại từ không còn dùng, có sắc thái kính trọng. Từ điển VDict ghi tương tự và nói rõ thêm: trong tiếng Việt hiện đại, vâm gần như chỉ còn sống sót trong thành ngữ khỏe như vâm, còn con vật thì đã gọi là voi.
Trong sách chữ Nôm, vâm được ghi bằng vài tự dạng khác nhau, chẳng hạn 𠢝. Còn vâm từ đâu mà có thì đến nay chưa rõ; Wiktionary để ngỏ phần gốc từ và chỉ nêu một giả thuyết chưa chắc. Điều chắc chắn là từ này đủ quen để người xưa đem ra làm thước đo sức khỏe, và cách đo ấy vẫn còn tới bây giờ.
Khỏe như vâm: chỗ chữ vâm còn sống
Thành ngữ khỏe như vâm dùng phép so sánh: lấy con vật to khỏe nhất mà người Việt quen thấy để đo sức người. Xưa voi kéo gỗ, chở hàng, ra trận; ai khỏe tới mức được ví với voi thì quả thật hiếm. Cấu trúc “tính chất + như + vật” là kiểu phép so sánh ngang bằng quen thuộc trong tiếng Việt, cùng họ với chậm như rùa, nhanh như cắt.
Câu này dùng được cả nghĩa khen lẫn nghĩa đùa:
- Khen thật: Ông nội đã bảy mươi mà vẫn khỏe như vâm, sáng nào cũng gánh nước tưới rau.
- Kể chuyện: Cậu em ốm cả tuần, giờ lại khỏe như vâm, chạy nhảy khắp nhà.
- Trêu bạn: Khỏe như vâm thế kia mà kêu không xách nổi cái balo à?
Khi dịch sang tiếng Anh, người ta thường mượn những cách nói có ý tương tự như as strong as an ox (khỏe như bò đực) hoặc fit as a fiddle (khỏe mạnh, sung sức). Mỗi ngôn ngữ chọn một con vật riêng, tiếng Việt chọn con voi.
Vì sao người xưa gọi voi là ông vâm?
Trong Việt Nam phong tục (1915), ở mục nói về các điều kiêng kỵ, Phan Kế Bính ghi rằng con hổ được kiêng gọi là ông ba mươi, con rắn là ông lốt, còn con voi thì “kiêng gọi là ông vâm”. Người xưa sợ các con vật dữ, to lớn, nên tránh gọi thẳng tên, thay bằng một cách gọi kính cẩn kèm chữ “ông”. Đây là một kiểu lối nói tránh để giữ ý rất cổ.
Chi tiết ấy cho thấy vâm từng là một cách gọi trang trọng, có phần kiêng nể, chứ không đơn thuần là tên con vật. Khi nỗi sợ voi rừng nhạt đi, cách gọi kiêng cũng rơi rụng dần. Chữ vâm lùi vào thành ngữ, chữ voi ở lại trong lời nói hằng ngày. Truyện dân gian của ta còn nhiều chuyện về loài vật này, chẳng hạn truyện con voi với ông quản tượng già.
Vâm, voi và những chữ dễ nhầm
| Từ | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vâm | Con voi (cổ) | Gần như chỉ còn trong “khỏe như vâm” |
| Voi | Con voi (hiện đại) | Từ thông dụng: voi rừng, cưỡi voi |
| Tượng (象) | Con voi (Hán Việt) | Gặp trong quản tượng, tượng binh |
| Vạm vỡ | To lớn, chắc khỏe | Không liên quan đến vâm, chỉ gần âm |
| Vàm | Chỗ sông nhỏ đổ ra sông lớn (Nam Bộ) | Dễ gõ nhầm với vâm vì chỉ khác dấu |
Đồng nghĩa với vâm là voi và tượng. Nếu xét cả thành ngữ thì khỏe như voi, khỏe như trâu là hai cách nói gần nhất. Trái nghĩa với khỏe như vâm có yếu như sên, ốm o, ẻo lả.
Một lưu ý nhỏ khi viết: đừng chữa “khỏe như vâm” thành “khỏe như vạm” cho có vẻ hợp với chữ vạm vỡ. Hai chữ chỉ na ná âm; vâm là con voi, còn “vạm” không đứng một mình thành nghĩa.
Con vâm trong thành ngữ và lời ăn tiếng nói
Vâm nghĩa là gì?
Vâm nghĩa là con voi. Đây là từ cổ, nay không dùng để gọi con vật nữa mà chỉ còn trong thành ngữ khỏe như vâm.
Khỏe như vâm là gì?
Là rất khỏe, khỏe như voi. Thành ngữ dùng để khen sức lực của ai đó, hoặc nói vui khi một người vừa ốm dậy đã hoạt bát trở lại.
Con vâm là con gì?
Con vâm là con voi. Cách gọi “ông vâm” xưa là lối gọi kiêng, giống như gọi hổ là ông ba mươi.
Viết khỏe như vâm hay khỏe như vạm mới đúng?
Viết khỏe như vâm. Chữ vạm chỉ có trong từ ghép vạm vỡ, không thay được cho vâm trong thành ngữ này.