Übermensch là khái niệm của triết gia người Đức Friedrich Nietzsche, chỉ mẫu người tự vượt lên chính mình và tự đặt ra giá trị cho đời mình thay vì sống theo khuôn có sẵn. Tiếng Việt hay dịch là “siêu nhân”, tiếng Anh là overman hoặc superman, nhưng chữ này chẳng liên quan gì tới siêu anh hùng mặc áo choàng. Nhiều bạn trẻ gặp nó lần đầu trên bìa album năm 2025 của G-Dragon.
Khi gặp lại khái niệm hiện sinh trong bài học khác, bạn có thể tra nhanh phần giải nghĩa riêng.
| Nghĩa ngắn | Con người vượt lên chính mình, tự tạo ra giá trị sống |
| Gốc từ | Tiếng Đức: über (vượt qua, ở trên) + Mensch (con người) |
| Xuất xứ | Tác phẩm Zarathustra đã nói như thế (Also sprach Zarathustra), phần đầu in năm 1883 |
| Cách dịch | Siêu nhân, người vượt trội; tiếng Anh: overman, superman |
Übermensch tách ra là hai chữ gì?
Tiếng Đức ghép từ rất thoải mái, và Übermensch là một ví dụ gọn. Über là giới từ quen thuộc, nghĩa là ở trên, vượt qua, quá mức. Mensch là con người nói chung, không phân biệt nam nữ. Đặt cạnh nhau, chữ này có nghĩa đen là “người vượt lên trên người”.
Vấn đề nằm ở chữ “vượt lên trên ai”. Trong Zarathustra đã nói như thế, nhân vật nhà hiền triết Zarathustra xuống núi và nói với đám đông rằng con người là thứ cần được vượt qua. Cái bị vượt qua ở đây là chính con người cũ trong mỗi người: thói quen, nỗi sợ, những giá trị nhận sẵn mà chưa từng tự hỏi lại. Übermensch vì thế là một đích đến, một lý tưởng để hướng tới, chứ không phải một giống người đã có sẵn.
Nói theo lối dễ hiểu, Übermensch là người tự viết luật sống cho mình rồi sống đúng như thế, kể cả khi đám đông không vỗ tay.
Vì sao Nietzsche cần đến một con người mới?
Nietzsche viết trong nửa sau thế kỷ 19, khi niềm tin tôn giáo và hệ đạo đức truyền thống ở châu Âu không còn giữ được sức nặng như trước. Câu nổi tiếng “Chúa đã chết” của ông không phải lời ăn mừng mà là một lời báo động: nếu chỗ dựa cũ đổ, con người lấy gì để biết điều gì đáng sống?
Ông thấy hai ngả đường. Ngả thứ nhất là rơi vào cảm giác mọi thứ đều vô nghĩa, không còn tin vào giá trị nào. Ngả thứ hai, dễ dãi hơn, là thành “con người cuối cùng” (der letzte Mensch): sống an toàn, hưởng những niềm vui nhỏ, ai cũng muốn giống ai, không còn khát khao vươn lên. Zarathustra nhắc tới hạng người này với giọng mỉa mai, và đám đông nghe xong lại reo lên rằng họ muốn được như thế.
Übermensch là lối ra thứ ba mà Nietzsche đề xuất: thay vì chờ ai đó trao cho mình giá trị, con người tự tạo ra giá trị mới, những giá trị nói “có” với cuộc sống trần thế này. Ý tưởng ấy về sau có ảnh hưởng tới triết học hiện sinh, văn chương và nghệ thuật thế kỷ 20. Bạn nào muốn đặt nó vào bức tranh lớn hơn có thể đọc thêm bài triết học bắt đầu từ chữ philosophia.
Người mang tinh thần Übermensch sống ra sao?
Nietzsche không để lại bảng tiêu chí nào, và giới nghiên cứu vẫn tranh luận khá nhiều. Tuy vậy, đọc ở mức đời sống thì có mấy nét hay được nhắc tới:
- Tự đặt câu hỏi cho giá trị mình đang theo. Không phải nổi loạn cho vui, mà là xem điều mình tin có thật sự là của mình hay chỉ là thói quen vay mượn.
- Coi cái khó là chất liệu. Thất bại, đau đớn, những mặt chưa đẹp của bản thân không bị giấu đi mà được nhào nặn lại, như người thợ gọt một khối đá thô.
- Đối thủ là chính mình hôm qua. Người theo lý tưởng này không đo mình bằng việc đè được ai, mà bằng việc vượt được giới hạn cũ của bản thân.
- Yêu cuộc đời đến mức sẵn lòng sống lại nó. Nietzsche đặt Übermensch cạnh ý tưởng “sự quy hồi vĩnh cửu”: nếu đời mình phải lặp lại y nguyên vô số lần, ta có vui vẻ nhận lấy không?
Nghe thì giống lời khuyên phát triển bản thân, nhưng Nietzsche đòi hỏi gắt hơn nhiều. Ông không hứa hạnh phúc dễ dàng; con đường của Übermensch cô độc và đầy tự vấn, gần với điều bài bản ngã theo nghĩa chữ Hán và theo Freud gọi là cuộc giằng co bên trong mỗi người.
Siêu nhân của Nietzsche và Superman truyện tranh
| Übermensch (Nietzsche) | Superman (truyện tranh Mỹ) | |
|---|---|---|
| Bản chất | Một lý tưởng triết học, chưa ai đạt tới | Nhân vật hư cấu có sức mạnh phi thường |
| Vượt trội ở đâu | Tinh thần: tự tạo giá trị, tự vượt mình | Thể chất: bay, khỏe, bất khả xâm phạm |
| Đối thủ | Con người cũ trong chính mình | Kẻ ác bên ngoài |
Sự trùng tên chủ yếu do cách dịch. Khi Übermensch được chuyển sang tiếng Anh thành superman, rồi sang tiếng Việt thành “siêu nhân”, người đọc rất dễ nghĩ tới phim siêu anh hùng. Một số dịch giả vì thế chọn chữ overman để giữ ý “vượt qua”.
Cách hiểu sai nặng nề hơn là coi Übermensch như một giống người thượng đẳng về sinh học. Ở nửa đầu thế kỷ 20, khái niệm này từng bị kéo vào tư tưởng phân biệt chủng tộc của Đức Quốc xã. Phần lớn người nghiên cứu Nietzsche xem đó là sự bóp méo: trọng tâm của ông là tự vượt mình, không phải đứng trên đầu người khác.
Chữ Übermensch trên bìa album G-Dragon
Ngày 25/2/2025, G-Dragon phát hành album phòng thu thứ ba, đặt tên là Übermensch, gồm tám ca khúc, sau hơn mười năm kể từ album trước. Chuyến lưu diễn vòng quanh thế giới đi kèm cũng lấy tên này. Nhờ vậy mà một thuật ngữ triết học thế kỷ 19 bỗng xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội Việt Nam, kèm câu hỏi quen thuộc: chữ Đức này đọc thế nào, nghĩa là gì?
Báo chí khi giới thiệu album thường nối tên gọi với tinh thần tự vượt giới hạn của chính nghệ sĩ sau nhiều năm vắng bóng. Đó là cách đọc hợp lý ở mức một tên album, miễn người nghe đừng dừng lại ở hình ảnh “siêu nhân bất bại”. Übermensch của Nietzsche là người còn đang vượt, chưa bao giờ là người đã thắng xong.
Übermensch, Zarathustra và chuyện dịch chữ
Übermensch nghĩa là gì trong tiếng Đức?
Nghĩa đen là “người vượt lên trên người”: über là vượt, ở trên; Mensch là con người. Trong văn cảnh triết học của Nietzsche, chữ này chỉ con người đã vượt qua chính mình và tự tạo ra giá trị sống.
Übermensch của Nietzsche xuất hiện trong sách nào?
Khái niệm được trình bày nổi bật nhất trong Zarathustra đã nói như thế, phần đầu ra đời năm 1883. Tác phẩm viết dưới dạng những bài giảng của nhà hiền triết Zarathustra, giọng văn gần với thơ hơn là luận văn triết học.
Übermensch đọc như thế nào?
Đọc gần đúng là “u-bơ-men-sờ”, âm “ü” tròn môi như khi nói “u” nhưng đầu lưỡi đặt như “i”. Khi không gõ được chữ ü, người ta viết thay bằng Uebermensch hoặc Ubermensch.
Album Übermensch của G-Dragon mang ý nghĩa gì?
Tên album mượn khái niệm của Nietzsche để nói về tinh thần vượt giới hạn bản thân và tự định hình con đường riêng. Đây là cách đặt tên mang tính tuyên ngôn nghệ thuật; nó không đòi người nghe phải đọc triết học mới hiểu được nhạc.