Bản ngã là cái “tôi” của mỗi người: phần ý thức về chính mình, làm nên tính cách và cách nhìn riêng, không lẫn với ai. Hỏi bản ngã nghĩa là gì trong tâm lý học thì phải nói thêm một chút: tiếng Việt thường dùng chữ này để dịch ego của Freud, nhưng có tài liệu lại dùng nó cho id, tức phần bản năng. Đọc sách nào cũng nên xem tác giả theo cách dịch nào.
| Nghĩa ngắn | Cái tôi, ý thức về bản thân, cái làm nên nét riêng của một người |
| Chữ Hán | 本我: bản (gốc, vốn, của mình) + ngã (ta, tôi) |
| Loại từ | Danh từ, hơi trang trọng, hay gặp trong sách triết học, tâm lý, Phật học |
| Thuật ngữ ứng với | Thường là ego; một số tài liệu theo cách dịch tiếng Trung dùng cho id |
| Sắc thái | Trung tính; nói “bản ngã cao” thì nghiêng về chê |
Tách hai chữ Hán để hiểu bản ngã
Chữ bản (本) vốn vẽ gốc cây, sau mở ra các nghĩa “cội nguồn”, “vốn có” và “của mình”, như trong bản thân, bản quốc. Chữ ngã (我) là đại từ tự xưng, nghĩa là ta, tôi. Ghép lại, bản ngã là “cái ta vốn có”, “cái tôi gốc” của một con người.
Từ điển tiếng Việt ghi hai nét nghĩa. Nghĩa thứ nhất quen thuộc hơn: cái làm nên tính cách riêng biệt của mỗi người. Nghĩa thứ hai thuộc về tâm lý học: phần bản năng và dục vọng bẩm sinh, không ý thức, ở con người. Hai nét nghĩa này đi ngược nhau khá xa, một bên là cái tôi tỉnh táo, một bên là phần vô thức. Chỗ “vênh” ấy bắt nguồn từ chuyện dịch thuật ngữ của Freud, nói kĩ ở mục sau.
Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, bản ngã gần như đồng nghĩa với cái tôi. Câu “anh ấy giữ bản ngã rất mạnh” hiểu là anh ấy có chính kiến, ít chịu bị người khác lái theo. Muốn đọc riêng về chữ cái tôi trong tiếng Việt, bạn có thể so hai bài để thấy chúng chồng lên nhau ở đâu.
Id, ego, superego: bản ngã nằm ở tầng nào của Freud?
Năm 1923, Sigmund Freud công bố cuốn Das Ich und das Es (bản tiếng Anh: The Ego and the Id), chia đời sống tinh thần thành ba phần. Ông dùng những chữ tiếng Đức rất đời thường: das Es (cái nó), das Ich (cái tôi), das Über-Ich (cái ở trên cái tôi). Ba chữ Latinh id, ego, superego quen thuộc với ta là do người dịch sang tiếng Anh đặt ra sau này.
- Id: phần bẩm sinh, nằm trong vô thức, chứa đòi hỏi và xung lực bản năng, muốn được thỏa mãn ngay.
- Ego: lớn dần lên từ id khi đứa trẻ tiếp xúc với thực tế; biết cân nhắc, phán đoán, tìm cách đáp ứng nhu cầu sao cho hợp hoàn cảnh.
- Superego: những chuẩn mực đạo đức học từ cha mẹ, nhà trường, xã hội; lên tiếng như lương tâm, khiến ta thấy áy náy khi làm sai.
Freud có một hình ảnh dễ nhớ: ego giống người cưỡi ngựa, con ngựa là id. Người cưỡi phải ghìm sức con vật khỏe hơn mình, nhưng đôi khi cũng phải để nó đi theo ý nó.
Đến khi chuyển sang tiếng Việt thì có hai lối dịch song song:
| Freud (tiếng Đức) | Thuật ngữ Latinh | Lối dịch phổ biến | Lối dịch theo chữ Hán của tiếng Trung |
|---|---|---|---|
| das Es | id | cái nó, cái ấy, bản năng | bản ngã (本我) |
| das Ich | ego | cái tôi, bản ngã | tự ngã (自我) |
| das Über-Ich | superego | cái siêu tôi, siêu ngã | siêu ngã (超我) |
Tiếng Trung gọi id là 本我, đọc theo âm Hán Việt chính là “bản ngã”. Một số sách và bài viết tiếng Việt dịch lại từ tài liệu chữ Hán nên giữ nguyên cách gọi đó: bản ngã là id, tự ngã mới là ego. Trong khi ấy, phần lớn tài liệu phổ thông, kể cả Wikipedia tiếng Việt, gọi ego là bản ngã. Kết quả là cùng một chữ có thể chỉ hai tầng tâm lý gần như đối lập. Khi gặp chữ bản ngã trong một cuốn sách tâm lý, cách chắc nhất là tìm xem tác giả có ghi kèm từ gốc (id hay ego) không.
Người ta nói “bản ngã cao” là đang nói gì
Ra khỏi sách vở, bản ngã thường xuất hiện trong lời nhận xét về tính cách. “Bản ngã cao” gần với “cái tôi cao”: người luôn đặt cảm giác của mình lên trước, khó chịu khi bị góp ý. Vài biểu hiện hay được nhắc tới:
- Thua một trận cờ với em út cũng đòi đấu lại bằng được.
- Nghe góp ý về bài làm nhóm thì cãi ngay, chưa nghe hết câu.
- Khó nói câu “mình sai rồi”, dù trong lòng biết vậy.
- Hay so mình với người khác, thấy ai hơn thì khó chịu.
Ngược lại, một bản ngã vững không có nghĩa là kiêu. Người biết mình là ai, mình cần gì, vẫn có thể lắng nghe và nhường nhịn. Cái khác nằm ở chỗ: bản ngã khỏe thì bình tĩnh trước lời chê, bản ngã “phình to” thì xem lời chê là bị xúc phạm. Những nhận xét này chỉ để tự soi mình, không dùng để dán nhãn hay chẩn đoán ai.
Cái tôi được nặn nên thế nào, và nó kéo ta về phía nào?
Theo Freud, đứa trẻ sơ sinh gần như chỉ có id: đói thì khóc, khó chịu thì quấy. Lớn dần, va chạm với thực tế dạy em rằng không phải muốn gì cũng có ngay, và ego hình thành từ đó. Tâm lý học về sau bổ sung thêm nhiều yếu tố: cách cha mẹ khen chê, trải nghiệm ở trường, bạn bè, văn hóa nơi mình sống. Một đứa trẻ luôn được so với “con nhà người ta” có thể lớn lên với cái tôi rất nhạy, động chạm một chút là tổn thương.
Tác động của bản ngã có hai chiều. Mặt tích cực: nó cho ta chính kiến, lòng tự trọng, động lực để giữ lời và làm tới nơi tới chốn. Mặt tiêu cực: khi bản ngã quá lớn, người ta khó học hỏi, dễ cãi vã, ngại xin lỗi, và đặc biệt mệt mỏi khi mọi chuyện nhỏ đều thành chuyện thể diện. Biết mình đang phản ứng vì sự việc hay vì cái tôi bị chạm đã là một bước để bình tâm lại.
Bản ngã và vô ngã trong Phật học
Trong giáo lý nhà Phật có khái niệm vô ngã: không có một cái “ta” cố định, tồn tại riêng rẽ và mãi không đổi. Thân và tâm đều do nhiều yếu tố hợp lại và luôn biến chuyển, gắn với ý niệm mọi sự đều đổi thay trong đạo Phật. Vì thế, sách Phật học hay nói đến chuyện buông bớt sự bám chấp vào bản ngã. Đây là một cách nhìn của tôn giáo và triết học, khác với cách tâm lý học phương Tây mô tả ego; bài này chỉ nêu để bạn đọc khỏi nhầm khi gặp hai chữ đứng cạnh nhau.
Đọc chữ bản ngã, nhiều bạn còn vướng mấy điều này
Bản ngã nghĩa là gì nói ngắn gọn?
Nói gọn, đó là cái tôi riêng, phần ý thức giúp ta biết mình là ai và khác người khác thế nào. Trong tâm lý học, chữ này thường dịch ego của Freud.
Bản ngã là id hay ego?
Phổ biến nhất là ego. Tuy vậy, tiếng Trung gọi id là 本我 (bản ngã), nên vài tài liệu tiếng Việt dịch theo lối đó và gọi ego là tự ngã. Hãy xem từ gốc mà tác giả ghi kèm.
Bản ngã và cái tôi có giống nhau không?
Trong đời thường gần như là một. “Cái tôi” thuần Việt, dùng nhiều trong lời nói; “bản ngã” là từ Hán Việt, nghe trang trọng hơn và hay gặp trong sách.
Có nên “tiêu diệt” bản ngã không?
Không cần. Ai cũng cần một cái tôi đủ vững để sống có chính kiến. Điều đáng tập là để nó không lấn át việc lắng nghe, nhận sai và tôn trọng người khác.
Nếu chỉ cần một chữ đời thường hơn bản ngã để nói về mình, bảng so sắc thái ở từ cùng nghĩa với bản thân sẽ hữu ích.