Từ ghép là từ gồm từ hai tiếng trở lên, các tiếng gắn với nhau vì nghĩa của chúng liên quan, như xe đạp, bàn ghế, học tập. Nói gọn, từ ghép là từ gì? Là loại từ mà mỗi tiếng góp vào một phần nghĩa, khác với từ láy vốn dựa vào sự lặp lại âm thanh. Từ ghép chia hai loại: chính phụ (còn gọi là phân loại) và đẳng lập (còn gọi là tổng hợp).
| Khái niệm | Từ phức gồm các tiếng ghép lại theo quan hệ nghĩa |
| Thuộc | Cấu tạo từ tiếng Việt: từ đơn / từ phức (từ ghép, từ láy) |
| Hai loại | Chính phụ = phân loại (xe đạp); đẳng lập = tổng hợp (bàn ghế) |
| Dấu hiệu nhận biết | Tách ra, các tiếng thường đều có nghĩa; quan hệ giữa chúng là quan hệ nghĩa chứ không phải lặp âm |
| Học ở | Tiếng Việt tiểu học; Ngữ văn 6 Kết nối tri thức (Bài 1, trang 20); sách Ngữ văn 7 cũ có bài riêng |
Từ ghép nằm ở đâu trong sơ đồ cấu tạo từ?
Muốn hiểu từ ghép, trước hết phải đặt nó vào đúng chỗ. Tiếng Việt chia từ theo số tiếng: từ có một tiếng là từ đơn (nhà, ăn, đẹp), từ có từ hai tiếng trở lên là từ phức. Từ phức lại tách làm hai nhánh, tùy theo các tiếng “dính” vào nhau bằng gì. Dính bằng nghĩa thì thành từ ghép; dính bằng âm thì thành từ láy. Sơ đồ đầy đủ có ở bài kiến thức cấu tạo từ tiếng Việt.
Sách Ngữ văn 6 Kết nối tri thức nhắc lại hai khái niệm này ngay ở Bài 1, phần thực hành tiếng Việt trang 20: từ ghép là từ phức mà các tiếng liên kết nhờ nghĩa. Chương trình cũ dành hẳn một bài “Từ ghép” ở đầu lớp 7, nơi học sinh lần đầu gặp hai cái tên chính phụ và đẳng lập.
Lưu ý: “có quan hệ về nghĩa” không có nghĩa tiếng nào cũng phải rõ nghĩa khi đứng riêng. Trong xe cộ, chợ búa, tiếng thứ hai gần như đã mờ nghĩa, nhưng các từ này vẫn được xếp vào từ ghép vì cả từ mang nghĩa khái quát (xe các loại, chuyện chợ nói chung).
Chính phụ hay đẳng lập, phân loại hay tổng hợp: một cặp, hai cách gọi
Đây là chỗ nhiều học sinh rối nhất, vì sách tiểu học và sách THCS gọi khác nhau. Sách Tiếng Việt 4 chương trình cũ dùng tên từ ghép có nghĩa phân loại và từ ghép có nghĩa tổng hợp, gọi theo nghĩa của cả từ. Lên lớp 7, sách Ngữ văn gọi theo quan hệ giữa các tiếng: từ ghép chính phụ và từ ghép đẳng lập. Thực ra hai cặp tên chỉ cùng hai nhóm từ.
| Từ ghép chính phụ (phân loại) | Từ ghép đẳng lập (tổng hợp) | |
|---|---|---|
| Quan hệ giữa các tiếng | Một tiếng chính, tiếng kia phụ, bổ sung nghĩa cho tiếng chính | Các tiếng ngang hàng, không tiếng nào phụ thuộc tiếng nào |
| Trật tự | Từ thuần Việt: tiếng chính đứng trước (cá rô); nhiều từ Hán Việt: tiếng chính đứng sau (giai nhân: người đẹp) | Thường đảo được mà nghĩa gần như không đổi (áo quần – quần áo) |
| Phạm vi nghĩa | Hẹp hơn tiếng chính: cá rô chỉ là một loài cá | Rộng, khái quát hơn từng tiếng: cây cỏ chỉ chung thực vật |
| Vì sao có tên “phân loại” / “tổng hợp” | Tiếng phụ chia tiếng chính thành từng loại nhỏ | Cả từ gộp các tiếng lại thành một nghĩa chung |
| Ví dụ | bút chì, xe máy, nhà sàn, đỏ thắm, xanh lè, tàu hỏa | sách vở, núi sông, ăn uống, buôn bán, tươi tốt, ông bà |
Hỏi “từ ghép tổng hợp là gì” hay “từ ghép đẳng lập là gì” là đang hỏi cùng một thứ. Tương tự, “từ ghép phân loại” chính là từ ghép chính phụ. Khi làm bài, các em dùng đúng tên trong sách mình đang học; nếu đề hỏi theo tên kia thì vẫn trả lời được, chỉ cần ghi kèm tên tương ứng trong ngoặc.
Thử đảo, thử chèn “và”, thử so nghĩa với tiếng gốc
Ba phép thử dưới đây giúp tách một từ ghép đang lưỡng lự sang đúng nhóm. Không phép nào đúng tuyệt đối, nên dùng ít nhất hai phép cho chắc.
- Đảo thứ tự. Sách vở thành vở sách vẫn hiểu được: nghiêng về đẳng lập. Xe đạp thành đạp xe thì nghĩa đổi hẳn: chính phụ. Có từ đẳng lập không đảo được vì thói quen (đất nước, cha mẹ nghe tự nhiên hơn nước đất, mẹ cha), nên phép này chỉ là gợi ý.
- Chèn “và” vào giữa. Bàn và ghế vẫn chỉ đúng hai thứ đồ: đẳng lập. Bút và chì thì không còn là cây bút chì nữa: chính phụ.
- So với tiếng gốc. Hỏi: cả từ rộng hơn hay hẹp hơn tiếng đầu? Hoa hồng hẹp hơn hoa (chính phụ). Hoa lá rộng hơn hoa, chỉ chung cây cối (đẳng lập).
Phép thử thứ ba đáng tin nhất, vì nó đi đúng vào lí do của hai cái tên “phân loại” và “tổng hợp”.
Đọc từ ghép trong Truyện Kiều và ca dao
Từ ghép xuất hiện dày đặc trong mọi văn bản, nhưng có những đoạn mà việc tách loại từ làm hiện ra nghệ thuật dùng chữ của tác giả.
Hội xuân trong Cảnh ngày xuân
Gần xa nô nức yến anh,
Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân.
Dập dìu tài tử, giai nhân,
Ngựa xe như nước áo quần như nêm.
Bốn câu trong đoạn trích Cảnh ngày xuân học ở lớp 9 chen chúc từ ghép đẳng lập: gần xa, yến anh (chim yến, chim oanh, chỉ đám đông nam nữ), chị em, ngựa xe, áo quần. Từ ghép tổng hợp gom nhiều thứ thành một mảng lớn, nên đọc lên thấy ngay cảnh đông vui, người và xe nối nhau. Xen vào đó là hai từ Hán Việt chính phụ tài tử (người tài) và giai nhân (người đẹp), đều có tiếng chính “người” đứng sau. Hai chữ nô nức, dập dìu là từ láy, thêm nhịp rộn ràng cho bức tranh.
Lời ca dao gọi trâu ra đồng
Trâu ơi ta bảo trâu này,
Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta.
Cấy cày vốn nghiệp nông gia,
Ta đây trâu đấy ai mà quản công.
Cấy cày là từ ghép đẳng lập: gộp hai việc thành cả công việc đồng áng. Nông gia là từ Hán Việt chính phụ, nghĩa là nhà nông. Chỉ vài từ ghép giản dị mà bài ca dao vẽ được cả một nghề, và người nông dân đứng ngang hàng với con trâu trong chữ “ta đây trâu đấy”.
Từ ghép hay từ láy: đặt cạnh nhau để khỏi nhầm
Bài từ láy và các kiểu láy đã nói từ phía từ láy. Ở đây xét từ phía từ ghép: những từ nào trông như láy mà thật ra là ghép.
| Điểm so | Từ ghép | Từ láy |
|---|---|---|
| Các tiếng gắn với nhau bằng | Nghĩa | Âm (lặp âm đầu, vần hoặc cả tiếng) |
| Tách từng tiếng | Thường mỗi tiếng đều có nghĩa | Thường chỉ một tiếng có nghĩa, hoặc không tiếng nào |
| Trường hợp dễ nhầm | tươi tốt, mặt mũi, học hỏi, đi đứng, tốt tươi: giống âm đầu nhưng cả hai tiếng đều có nghĩa, nên là từ ghép đẳng lập | chuồn chuồn, ba ba: hai tiếng giống nhau nhưng tách ra không có nghĩa, xếp vào láy |
Cách nhớ: thấy hai tiếng trùng âm đầu, đừng vội gọi là láy. Hãy tách ra hỏi từng tiếng có nghĩa không. Nếu cả hai đều có nghĩa và cùng góp vào nghĩa chung, đó là từ ghép.
Thực hành phân loại từ ghép
Câu 1: Xếp các từ sau vào hai nhóm từ ghép chính phụ và từ ghép đẳng lập: nhà sàn, nhà cửa, cá chép, tôm cá, xanh biếc, xanh tươi, máy bay, giày dép.
Đáp án: Chính phụ: nhà sàn, cá chép, xanh biếc, máy bay. Đẳng lập: nhà cửa, tôm cá, xanh tươi, giày dép. Ở nhóm chính phụ, tiếng thứ hai thu hẹp nghĩa tiếng đầu (một kiểu nhà, một loài cá, một sắc xanh, một loại máy); ở nhóm đẳng lập, cả từ gộp hai thứ thành nghĩa chung.
Câu 2: Theo cách gọi của sách Tiếng Việt tiểu học, “ruộng đồng” và “đường ray” là từ ghép có nghĩa tổng hợp hay phân loại?
Đáp án: Ruộng đồng có nghĩa tổng hợp (chỉ chung đất canh tác), tương ứng từ ghép đẳng lập. Đường ray có nghĩa phân loại (một loại đường riêng cho tàu), tương ứng từ ghép chính phụ.
Câu 3: Vì sao “xe đạp” và “đạp xe” khác nhau, trong khi “quần áo” và “áo quần” thì như nhau?
Đáp án: Xe đạp là từ ghép chính phụ, tiếng chính “xe” đứng trước, “đạp” chỉ cách chạy của xe; đảo lại thành cụm động từ “đạp xe”, nghĩa là hành động. Quần áo là từ ghép đẳng lập, hai tiếng ngang hàng nên đổi chỗ vẫn chỉ đồ mặc nói chung.
Câu 4: Từ tiếng “bút”, tạo ba từ ghép chính phụ và một từ ghép đẳng lập.
Đáp án tham khảo: Chính phụ: bút bi, bút chì, bút máy. Đẳng lập: bút mực (chỉ chung đồ viết) hoặc giấy bút. Lưu ý bút mực cũng có thể hiểu là “bút dùng mực” (chính phụ); phải đặt vào câu mới biết.
Câu 5: Trong câu “Mẹ dặn em xếp sách vở gọn gàng trên bàn học”, tìm từ ghép và từ láy.
Đáp án: Từ ghép: sách vở (đẳng lập, chỉ chung đồ dùng học tập) và bàn học (chính phụ, một loại bàn). Từ láy: gọn gàng, vì “gàng” đứng riêng không có nghĩa, chỉ lặp âm đầu với “gọn”. “Mẹ”, “dặn”, “em”, “xếp”, “trên” là từ đơn.
Những câu hỏi quanh chuyện ghép tiếng thành từ
Từ ghép là từ gì, từ đơn hay từ phức?
Là từ phức, vì có từ hai tiếng trở lên. Điểm phân biệt với từ láy là các tiếng nối với nhau bằng nghĩa.
Từ ghép tổng hợp là gì, có khác từ ghép đẳng lập không?
Không khác. Từ ghép tổng hợp là cách gọi ở tiểu học, từ ghép đẳng lập là cách gọi ở THCS; cả hai chỉ loại từ có các tiếng ngang hàng, nghĩa chung rộng hơn từng tiếng, như bàn ghế, sông núi.
Từ ghép phân loại là gì?
Là tên gọi khác của từ ghép chính phụ: một tiếng chính chỉ loại lớn, tiếng phụ chỉ ra loại nhỏ, như hoa sen, áo dài, tàu thủy. Nghĩa cả từ hẹp hơn tiếng chính.
Từ ghép chính phụ có tiếng chính luôn đứng trước không?
Với từ thuần Việt thì gần như luôn đứng trước. Với nhiều từ Hán Việt, trật tự ngược lại: quốc kì là “cờ” của nước, thi nhân là “người” làm thơ, tiếng chính đứng sau.
Từ có hai tiếng giống âm đầu như “tươi tốt” là từ ghép hay từ láy?
Là từ ghép đẳng lập, vì cả “tươi” và “tốt” đều có nghĩa riêng. Giống âm chỉ là tình cờ; tiêu chí quyết định là quan hệ nghĩa.