Nữ tiến sĩ đầu tiên là bài đọc trong phần Tự đánh giá cuối Bài 8 (Người ta là hoa đất), sách Tiếng Việt lớp 4 Cánh diều tập 1, trang 113–114. Bài viết tóm tắt bài đọc, gợi ý đáp án 5 câu hỏi và bài tập, kèm cách tự nhận xét kết quả.
A. Đọc và làm bài tập: Nữ tiến sĩ đầu tiên (trang 113, 114)
Bài đọc của hai tác giả Nguyễn Phương Bảo An – Nguyễn Hoàng Trang kể về bà Nguyễn Thị Duệ (thời nhà Mạc). Bài có 5 đoạn:
- Đoạn 1: thời xưa chỉ nam giới được đi học, đi thi, vậy mà có một cô gái giả trai dự thi và đỗ đạt.
- Đoạn 2: năm mười tuổi, Nguyễn Thị Duệ mặc đồ con trai, lấy tên khác để được đến trường, học rất giỏi.
- Đoạn 3: bà đi thi, đỗ tiến sĩ; bị vua phát hiện nhưng được khen và mời vào cung dạy học.
- Đoạn 4: sang thời nhà Lê, vua Lê mến phục, phong cho bà làm quan lo việc dạy học trong cung.
- Đoạn 5: ngày nay, bà được đặt tên phố, đúc tượng thờ và được coi là nữ tiến sĩ đầu tiên của nước ta.
Giải nghĩa từ (thêm cho chú thích SGK):
- Tiến sĩ: học vị cao nhất của người đỗ các kì thi lớn thời xưa.
- Tương truyền: theo lời kể truyền lại từ xưa.
- Yểu điệu: mềm mại, duyên dáng (thường nói về dáng con gái).
- Danh nhân: người nổi tiếng, có công lao, được nhiều người biết đến.
Gợi ý đọc: giọng kể rõ ràng, tự hào; nhấn ở các chi tiết bà ham học, đỗ tiến sĩ, được vua khen.
Nội dung chính bài Nữ tiến sĩ đầu tiên
Bài đọc kể về bà Nguyễn Thị Duệ ham học, giỏi giang, dám giả trai để đi học, đi thi và trở thành nữ tiến sĩ đầu tiên của Việt Nam. Bài ca ngợi tài năng, lòng dũng cảm của bà và cho thấy người tài luôn được trân trọng.
Câu hỏi và bài tập (trang 114)
Câu 1 (trang 114): Nội dung của bài đọc là gì? Tìm ý đúng:
a) Giới thiệu cách thức thi cử thời nhà Mạc và nhà Lê.
b) Ca ngợi vẻ đẹp và sự thông minh của bà Nguyễn Thị Duệ.
c) Ca ngợi tài năng và lòng dũng cảm của bà Nguyễn Thị Duệ.
d) Ca ngợi tám danh nhân của đất nước Việt Nam.
Trả lời: Chọn c. Bà học giỏi, đỗ tiến sĩ (tài năng) và dám giả trai để đi học, đi thi khi phụ nữ không được phép (dũng cảm). Bài không nói về cách thi cử hay tám danh nhân; vẻ đẹp của bà chỉ là chi tiết nhỏ.
Câu 2 (trang 114): Chi tiết nào cho thấy bà Nguyễn Thị Duệ đặc biệt ham học? Tìm ý đúng:
a) Năm lên mười, bà cải trang thành nam giới để được đi học.
b) Bà được vua mời vào cung dạy bảo các phi tần.
c) Bà học rất giỏi, được các bạn học kính nể.
d) Bà đỗ tiến sĩ và được vua khen hết lời.
Trả lời: Chọn a. Mới mười tuổi mà đã xin cha mẹ cho mặc đồ con trai, đổi tên để được đến trường: điều đó cho thấy bà rất khao khát được học. Các ý c, d nói về kết quả học tập; ý b nói về sự trọng dụng của vua.
Câu 3 (trang 114): Những chi tiết nào trong bài đọc thể hiện sự đánh giá cao từ xưa tới nay đối với bà Nguyễn Thị Duệ? Tìm các ý đúng:
a) Bà đổi tên thành Nguyễn Văn Du, đến trường học cùng các bạn nam.
b) Vua nhà Mạc và vua nhà Lê đều mời bà vào dạy học trong cung.
c) Bà được coi là nữ tiến sĩ đầu tiên ở Việt Nam.
d) Bà được đúc tượng đồng để thờ cúng.
Trả lời: Chọn b, c, d. Thời xưa, cả hai triều vua đều trọng dụng bà; ngày nay, bà được ghi nhận là nữ tiến sĩ đầu tiên, được đặt tên phố và đúc tượng thờ ở Văn Miếu Hải Dương. Ý a chỉ kể việc bà làm, không phải sự đánh giá của người khác.
Câu 4 (trang 114): Câu nào dưới đây là câu chủ đề của đoạn 3? Tìm ý đúng:
a) Khoảng hai mươi tuổi, bà lấy tên Nguyễn Văn Du đi thi và đỗ tiến sĩ.
b) Vua thấy vị tiến sĩ dáng hình yểu điệu, mặt mũi thanh tú, liền xét hỏi.
c) Vua không trách tội mà còn khen hết lời.
d) Vua mời bà vào cung dạy bảo các phi tần.
Trả lời: Chọn a. Câu chủ đề nêu ý chính của cả đoạn và thường đứng đầu đoạn. Câu a nói việc bà đi thi, đỗ tiến sĩ; các câu sau kể tiếp chuyện xảy ra sau khi bà đỗ.
Câu 5 (trang 114): Viết đoạn văn (4 – 5 câu) kể về một người phụ nữ tài năng mà em biết.
Trả lời: Đoạn văn tham khảo:
Cách 1: Em rất khâm phục nữ sĩ Hồ Xuân Hương, người được mệnh danh là Bà chúa thơ Nôm. Thời xưa, phụ nữ ít được học hành, vậy mà bà làm thơ rất giỏi. Thơ bà dùng những từ ngữ giản dị, gần gũi mà sắc sảo, ý nghĩa. Bài thơ Bánh trôi nước của bà đến nay vẫn được nhiều người thuộc. Em tự hào vì nước ta có một nữ nhà thơ tài năng như thế.
Cách 2: Cô Lan, cô giáo dạy nhạc của em, là một người phụ nữ tài năng. Cô chơi được cả đàn piano, đàn ghi-ta và hát rất hay. Cô còn tự sáng tác những bài hát ngắn để dạy chúng em. Năm ngoái, đội văn nghệ do cô hướng dẫn đã đoạt giải nhất của huyện. Em mong lớn lên cũng giỏi giang như cô.
B. Tự nhận xét (trang 114)
Câu 1 (trang 114): Em đạt yêu cầu ở mức nào?
Trả lời: Em kiểm tra: câu 1, 2, 4 mỗi câu một đáp án; câu 3 ba đáp án. Đoạn văn câu 5 đủ 4–5 câu, nói rõ người phụ nữ ấy giỏi về việc gì, có dẫn chứng. Đúng hết là mức tốt; sai một, hai ý là đạt; sai nhiều cần cố gắng.
Câu 2 (trang 114): Em cần cố gắng thêm về mặt nào?
Trả lời: Em có thể cần:
- Ôn cách tìm câu chủ đề của đoạn văn (câu nêu ý bao trùm cả đoạn).
- Phân biệt chi tiết kể việc làm của nhân vật với chi tiết thể hiện cách người khác đánh giá nhân vật.
- Khi kể về người tài năng, nêu việc làm, thành tích cụ thể chứ không chỉ khen chung chung.
Ôn lại các bài đọc trong Bài 8: Ông Yết Kiêu, Nhà bác học của đồng ruộng, Ba nàng công chúa, Tôn vinh sáng tạo.