Danh nhân là người có danh tiếng và được xã hội công nhận, thường nhờ tài năng, nhân cách hay công lao để lại cho cộng đồng. Ta nói “danh nhân văn hóa”, “danh nhân quân sự”, “danh nhân khoa học” tùy lĩnh vực người đó nổi danh. Khác với “người nổi tiếng” nói chung, chữ danh nhân luôn kèm sự kính trọng, và thường dành cho người đã được thời gian thử thách.
| Nghĩa ngắn | Người có danh tiếng lớn, được xã hội ghi nhận và kính trọng |
| Gốc từ | Hán Việt 名人: danh (tên, tiếng tăm) + nhân (người) |
| Loại từ | Danh từ |
| Sắc thái | Trang trọng, tôn kính; hay dùng trong sử sách, tên đường, tên trường |
Danh nhân là người thế nào?
Từ điển tiếng Việt định nghĩa danh nhân bằng hai điều kiện đi liền: có danh tiếng, và được xã hội công nhận. Điều kiện thứ hai mới là chỗ quan trọng. Một người có thể rất nổi trong vài tháng mà chưa ai gọi là danh nhân, vì sự công nhận ở đây cần cả độ bền lẫn sự đồng thuận của nhiều thế hệ.
Đọc tên những người được gọi như vậy trong sách giáo khoa sẽ thấy một mẫu số chung: Chu Văn An với nghề dạy học, Nguyễn Trãi với văn chương và tư tưởng, Hải Thượng Lãn Ông với y học, Nguyễn Du với Truyện Kiều. Mỗi người nổi danh ở một lĩnh vực, nhưng tiếng tăm của họ đều gắn với một đóng góp còn ở lại. Cho nên sau chữ danh nhân thường có thêm một định ngữ chỉ lĩnh vực: danh nhân văn hóa, danh nhân lịch sử, danh nhân y học.
Từ này cũng xuất hiện dày đặc trên bản đồ: nhiều tên đường, tên trường ở Việt Nam là tên danh nhân. Một em học sinh hỏi “Chu Văn An là ai mà trường em mang tên ông?” chính là đang chạm vào nghĩa của từ danh nhân.
Danh nhân, vĩ nhân, người nổi tiếng: xếp sao cho đúng
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ dùng |
|---|---|---|
| Danh nhân | Có danh tiếng và được xã hội công nhận, kính trọng | Danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi |
| Vĩ nhân | Tài đức vượt hẳn mọi người, công lao đặc biệt lớn | Những vĩ nhân làm thay đổi lịch sử nhân loại |
| Danh sĩ | Người có học, có tiếng về văn chương, học vấn (từ cổ) | Danh sĩ đất Bắc thời Lê |
| Người nổi tiếng | Được nhiều người biết đến, không hàm ý đánh giá | Một ca sĩ nổi tiếng, một tài khoản nổi tiếng trên mạng |
Vĩ nhân đứng cao hơn danh nhân một bậc: không phải danh nhân nào cũng được gọi là vĩ nhân. Ở chiều ngược lại, “người nổi tiếng” rộng và nhẹ hơn nhiều. Một ca sĩ đang hot hay một người có hàng triệu lượt theo dõi là người nổi tiếng, tiếng Anh gọi là celebrity, mà giới trẻ rút gọn thành chữ celeb trên mạng xã hội. Gọi họ là danh nhân thì nghe trịnh trọng quá mức, dễ thành mỉa mai.
Trái nghĩa với danh nhân là người vô danh. Hai chữ này không đối nhau về giá trị con người: những người lính vô danh vẫn được tưởng nhớ, chỉ là tên tuổi họ không được ghi lại.
Tính từ đi cùng vĩ nhân là vĩ đại; các chữ thay được nó như lớn lao, kiệt xuất, phi thường được so từng cặp trong đồng nghĩa, trái nghĩa với vĩ đại.
名人: một cái tên gắn với một con người
Chữ danh (名) nghĩa gốc là tên gọi, sau mở sang tiếng tăm. Nó có mặt trong danh tiếng, danh dự, danh lam, công danh, vô danh. Chữ nhân (人) là người. Đặt cạnh nhau, 名人 là “người có tên”, tức người mà cái tên đã đủ để thiên hạ biết đến.
Trong tiếng Hán, 名人 dùng khá rộng, gần như “người nổi tiếng” nói chung. Từ điển Hán Nôm còn ghi một nghĩa xưa là bậc hiền thần có tiếng. Khi vào tiếng Việt, từ này nghiêng hẳn về phía trang trọng: người Việt dùng “danh nhân” cho bậc đáng kính, còn chuyện nổi tiếng thường ngày thì đã có những từ thuần Việt và từ mượn khác lo.
Cùng kiểu ghép “danh + danh từ” còn có danh tướng (vị tướng giỏi có tiếng), danh y (thầy thuốc giỏi có tiếng), danh họa (họa sĩ lớn). Biết một từ là đoán được cả nhóm.
“Danh nhân văn hóa thế giới” có phải danh hiệu UNESCO?
Cụm này rất quen trên báo chí và trong sách vở, nhưng Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam từng giải thích với báo chí rằng UNESCO không dùng khái niệm “danh nhân văn hóa thế giới” như một danh hiệu. Thực tế, Đại hội đồng UNESCO thông qua nghị quyết cùng kỷ niệm năm sinh hoặc năm mất của những nhân vật do các nước thành viên đề cử, theo tiêu chí khá chặt. Người Việt quen gọi những nhân vật được vinh danh theo cách ấy là danh nhân văn hóa thế giới.
Vài ví dụ trong văn học và giáo dục:
- Nguyễn Trãi: kỷ niệm 600 năm ngày sinh, năm 1980. Đọc thêm về phong cách thơ văn Nguyễn Trãi.
- Nguyễn Du: kỷ niệm 250 năm ngày sinh, nghị quyết được thông qua năm 2013.
- Chu Văn An: kỷ niệm 650 năm ngày mất, hồ sơ được UNESCO chấp thuận năm 2019.
- Nguyễn Đình Chiểu và Hồ Xuân Hương: cùng được thông qua tại khóa họp Đại hội đồng UNESCO năm 2021.
Viết bài văn, cách nói chính xác nhất là “được UNESCO vinh danh nhân dịp kỷ niệm … năm ngày sinh”. Còn “danh nhân văn hóa thế giới” là cách gọi phổ biến, dùng được nhưng nên hiểu đúng nguồn gốc của nó. Chi tiết về một trường hợp tiêu biểu có ở bài tiểu sử cụ Đồ Chiểu.
Danh nhân văn hóa, danh nhân lịch sử và chữ tiếng Anh tương ứng
Danh nhân văn hóa là gì?
Là danh nhân nổi tiếng nhờ đóng góp cho văn hóa: văn chương, tư tưởng, giáo dục, nghệ thuật, y học. Nguyễn Du, Nguyễn Trãi, Chu Văn An là những tên thường được nêu khi nói đến danh nhân văn hóa Việt Nam.
Danh nhân tiếng Anh là gì?
Tùy sắc thái: eminent figure, notable figure hay great figure gần với nghĩa trang trọng của tiếng Việt. Còn celebrity nghiêng về người nổi tiếng trong giải trí, không hợp để dịch “danh nhân lịch sử”.
Danh nhân có phải là người nổi tiếng không?
Danh nhân nào cũng nổi tiếng, nhưng người nổi tiếng chưa chắc là danh nhân. Muốn được gọi là danh nhân, tiếng tăm phải đi kèm đóng góp được xã hội ghi nhận lâu dài.
Người còn sống có được gọi là danh nhân không?
Về nghĩa từ thì được, vì định nghĩa không đặt điều kiện đã mất. Nhưng trong thói quen dùng từ, người Việt chủ yếu gọi danh nhân với những người đã qua đời và đã có chỗ đứng trong lịch sử; với người đương thời, báo chí hay dùng “nhân vật nổi tiếng” hay “gương mặt tiêu biểu”.