Đất nước là vùng đất đai, lãnh thổ được nhìn trong mối quan hệ với dân tộc làm chủ và sinh sống trên đó. Nói cách khác, đất nước không chỉ là núi sông, ruộng đồng mà còn là những con người gắn bó với mảnh đất ấy qua nhiều thế hệ. Khái niệm đất nước vì thế vừa có phần địa lí, vừa có phần tình cảm, như khi ta nói “bảo vệ đất nước” hay “yêu quê hương đất nước”.
| Nghĩa ngắn | Lãnh thổ gắn với dân tộc làm chủ và sống trên đó |
| Cấu tạo | Từ ghép thuần Việt: đất + nước |
| Loại từ | Danh từ |
| Đồng nghĩa | Non sông, giang sơn, sơn hà, núi sông, tổ quốc |
Đất nước: đất cộng với nước
Chữ này dễ đến mức ít ai dừng lại ngẫm. Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, đất nước là danh từ chỉ phần lãnh thổ trong quan hệ với dân tộc làm chủ và sống trên đó; ví dụ mẫu là “bảo vệ đất nước”, “lòng yêu quê hương đất nước”. Wiktionary tiếng Việt giảng gần như vậy và xếp nó vào nhóm từ ghép.
Điều đáng để ý là chữ nước một mình đã mang nghĩa quốc gia: “nước Việt Nam”, “người trong nước”, “giữ nước”. Ghép thêm chữ đất vào, ta có một từ vừa nói tới mảnh đất để ở, để cày cấy, vừa nói tới dòng sông, vùng biển, nguồn nước nuôi người. Đất và nước là hai thứ nền nhất của một cộng đồng nông nghiệp, nên ông cha gọi cả quốc gia bằng chính hai thứ ấy.
Trong câu, đất nước thường đi với những động từ mang sắc thái trân trọng: xây dựng, bảo vệ, đổi mới, cống hiến cho. Ít khi nghe ai nói “đất nước” trong câu đùa cợt; chữ này tự nó đã nghiêm trang.
Đất nước hiện lên trong thơ ra sao?
Có lẽ không bài thơ nào khai thác cấu tạo của từ này kĩ như đoạn trích Đất Nước trong trường ca Mặt đường khát vọng của Nguyễn Khoa Điềm. Nhà thơ tách đôi chữ ra để định nghĩa từng nửa:
Đất là nơi anh đến trường
Nước là nơi em tắm
Hai câu thơ kéo khái niệm lớn lao về những chỗ rất gần: con đường đến lớp, bến sông tắm mát. Trong bài, hai chữ Đất Nước được viết hoa như một danh xưng riêng, và cả đoạn dẫn tới ý đất nước là của nhân dân. Học sinh lớp 12 có thể đọc lại toàn bài ở trang văn bản Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm.
Trước đó, Nguyễn Đình Thi cũng có bài thơ Đất nước viết về mùa thu và cuộc kháng chiến, nay học ở lớp 10; phần bố cục, nội dung có ở bài tìm hiểu bài Đất nước của Nguyễn Đình Thi. Còn với các em nhỏ, sách Tiếng Việt 3 bộ Kết nối tri thức có hẳn một bài thơ mang tên “Đất nước là gì?”, trong đó bạn nhỏ thắc mắc liệu có vẽ được đất nước lên giấy hay đo nó bằng núi, bằng biển. Lời giải bài đọc này nằm ở bài 17 Đất nước là gì lớp 3.
Đất nước, quốc gia, quê hương đặt cạnh nhau
| Từ | Nhấn vào | Câu ví dụ |
|---|---|---|
| Đất nước | Lãnh thổ cùng con người sống trên đó; dùng được trong lời thường và văn chương | Đất nước mình có bờ biển dài |
| Quốc gia | Mặt nhà nước, chủ quyền, quan hệ quốc tế | Quốc kì là biểu tượng của quốc gia |
| Tổ quốc | Đất nước của tổ tiên, mang sắc thái thiêng liêng | Lên đường bảo vệ Tổ quốc |
| Quê hương | Nơi mình sinh ra, lớn lên; có khi chỉ một làng | Quê hương em ở ven sông Hồng |
| Non sông, giang sơn | Lối nói văn chương, gợi núi và sông của cả nước | Non sông gấm vóc |
Đất nước khó tìm một từ trái nghĩa đúng nghĩa. Thứ đứng ở phía bên kia là xứ người, đất khách, những nơi không phải của mình. Ai muốn so kĩ hơn giữa tổ quốc và đất nước có thể xem bài chữ tổ quốc và nguồn gốc 祖國; còn chuyện làng quê, nơi chôn rau cắt rốn thì đã có bài giải nghĩa hai chữ quê hương.
Các cách gọi đất nước bằng núi sông như non sông, giang sơn, sơn hà được so sánh kỹ ở bài đồng nghĩa, trái nghĩa với đất nước.
Đất nước trong bài văn nghị luận
Đề văn hay hỏi “Em hiểu thế nào về hai chữ đất nước?” hoặc “Tuổi trẻ cần làm gì cho đất nước?”. Một hướng triển khai gọn gàng:
- Giải thích: đất nước là lãnh thổ và con người gắn bó trên lãnh thổ ấy, có lịch sử, tiếng nói, phong tục chung.
- Đất nước ở gần mình: không cần đi xa, đất nước có ngay trong bữa cơm gia đình, tiếng Việt ở lớp học, con đường trước ngõ.
- Việc của người trẻ: học cho tử tế, giữ gìn tiếng Việt, sống tôn trọng luật lệ và môi trường.
- Liên hệ: dẫn câu thơ của Nguyễn Khoa Điềm về “nơi anh đến trường”, “nơi em tắm” để chứng minh đất nước bắt đầu từ những điều bình dị.
Ý thứ hai thường làm bài văn sáng lên, vì nó đúng với cách bạn nhỏ trong bài thơ lớp 3 tự trả lời: đất nước có ở nhà, ở trường, ở con sông mình bơi. Phần bàn về tình cảm với đất nước có thể dựa thêm vào bài lòng yêu nước biểu hiện ra sao.
Đất nước qua lời học trò và người dịch
Khái niệm đất nước là gì theo cách hiểu đơn giản nhất?
Đất nước là nơi một dân tộc sinh sống và làm chủ, gồm đất đai, sông biển và cả những con người ở đó. Hiểu gần gũi hơn, đất nước là mọi thứ quen thuộc quanh ta: nhà, trường, cánh đồng, tiếng mẹ đẻ.
Đất nước là gì lớp 3?
Đây là tên một bài thơ trong sách Tiếng Việt 3 Kết nối tri thức. Bạn nhỏ trong bài tự hỏi đất nước to nhỏ ra sao rồi tự nhận ra đất nước có ở gia đình, lớp học và cảnh vật quanh mình.
Đất nước tiếng Anh là gì?
Thường dịch là country. Khi muốn nhấn vào tình cảm, nơi mình thuộc về, có thể dùng homeland hoặc motherland.
Đất nước có viết hoa không?
Trong câu thông thường thì không. Một số nhà thơ viết hoa “Đất Nước” để biến nó thành danh xưng thiêng liêng, như Nguyễn Khoa Điềm; khi trích thơ thì giữ nguyên cách viết của tác giả.