Thư pháp là môn nghệ thuật của chữ viết, nhất là viết bằng bút lông và mực, sao cho từng nét, cả khối chữ lẫn bố cục trên tờ giấy đều đẹp và mang được tâm thế của người cầm bút. Xét thư pháp nghĩa là gì theo từ điển thì môn này chỉ gắn với chữ Hán; còn ngày nay người Việt gọi cả lối viết chữ quốc ngữ bằng bút lông là thư pháp Việt.
| Nghĩa ngắn | Phép viết chữ; nghệ thuật viết chữ đẹp bằng bút lông |
| Gốc từ | Hán Việt 書法: thư (viết, lối chữ) + pháp (phép, khuôn mẫu) |
| Loại từ | Danh từ; người giỏi môn này gọi là thư pháp gia |
| Tiếng Anh | Calligraphy |
Thư pháp, phép tắc của nét bút
Mục từ thư pháp trong từ điển tiếng Việt ghi rất gọn: danh từ, chỉ nghệ thuật viết chữ Hán bằng bút lông. Định nghĩa ấy phản ánh đúng gốc gác của môn này ở Đông Á, nơi chữ Hán được viết bằng bút lông lên giấy hoặc lụa suốt hàng nghìn năm.
Cách dùng hiện nay rộng hơn. Người ta nói thư pháp chữ Hán, thư pháp chữ Nôm, thư pháp chữ quốc ngữ, thậm chí thư pháp Ả Rập hay thư pháp Latinh. Điểm chung không nằm ở loại chữ mà ở chỗ chữ được viết như một tác phẩm: nét có đậm nhạt, có nhanh chậm, cả bức có khoảng trắng và nhịp điệu.
Giới chơi chữ thường xét một bức thư pháp ở ba tầng. Tầng đầu là nét: có chắc tay, có đúng phép đưa bút không. Tầng thứ hai là kết cấu: các nét ghép thành chữ, các chữ xếp thành bức có cân không. Tầng cao nhất là thần, cái hồn khiến người xem thấy được cảm xúc của người viết. Một chữ “Tâm” nắn nót mà đờ đẫn vẫn kém một chữ “Tâm” phóng khoáng mà có khí.
書法: chữ “pháp” là khuôn để học theo
Chữ thư (書) có nhiều nghĩa: viết, sách, lá thư, và cả lối chữ. Thiều Chửu ghi người giỏi lối chữ gọi là thư gia. Chữ pháp (法) là phép, là khuôn mẫu; chính Thiều Chửu lấy luôn thư pháp làm ví dụ cho nghĩa “phép viết”. Cùng họ còn có pháp thiếp, tức tập chữ mẫu để người học chép theo. Hiểu chữ như vậy sẽ thấy thư pháp trước hết là chuyện học phép tắc, sau đó mới đến chuyện phá cách.
Với chữ Hán, phép tắc ấy chia thành năm thể quen thuộc:
- Triện: thể cổ, nét tròn đều, dáng chữ kéo dài, nay hay gặp trên con dấu.
- Lệ: chữ dẹt ngang, nét mác vểnh như đuôi chim én.
- Khải (còn gọi chân thư): ngay ngắn từng nét, là thể người mới học thường tập trước.
- Hành: nửa đứng nửa chạy, các nét nối nhau cho nhanh tay.
- Thảo: viết phóng, giản lược mạnh, đẹp nhưng khó đọc với người không quen.
Môn này theo chữ Hán lan sang các nước lân cận và đổi tên theo quan niệm từng nơi: người Nhật gọi là thư đạo (書道, shodō), coi luyện chữ như một con đường tu dưỡng; người Hàn gọi là thư nghệ (書藝). Muốn biết chữ Hán được người Nhật mượn và biến đổi ra sao, có thể đọc bài kanji và cách người Nhật dùng chữ Hán. Ở phương Tây, từ calligraphy đi vào tiếng Anh qua tiếng Pháp, gốc Hy Lạp ghép từ “kallos” (cái đẹp) và “graphein” (viết).
Từ ông đồ bán chữ đến thư pháp chữ quốc ngữ
Ở Việt Nam, thư pháp gắn với các nhà nho, thầy đồ. Ngày trước, cứ cuối năm ông đồ lại trải giấy hồng điều, mài mực ngồi ở góc phố để viết câu đối, chữ Phúc, chữ Thọ cho người đi sắm Tết. Bài thơ “Ông đồ” của Vũ Đình Liên dựng lại đúng cảnh ấy: những năm đầu phố xá xúm xít quanh ông khen nét chữ, những năm sau giấy đỏ phai màu mà không ai dừng lại. Hình ảnh đó là lí do nhiều người nghe chữ thư pháp liền nghĩ tới ông đồ; ai đang học bài thơ có thể xem thêm tác giả, bố cục và nội dung bài thơ Ông đồ.
Khi chữ Hán, chữ Nôm lùi khỏi đời sống hằng ngày, nhiều người viết đã chuyển sang dùng bút lông cho chữ quốc ngữ, lối chữ Latinh của tiếng Việt. Từ đó có thư pháp Việt: chữ cái Latinh nhưng nét bút, khoảng trắng và tinh thần vẫn mượn của thư pháp phương Đông. Các phiên chợ chữ dịp đầu xuân hiện nay phần lớn là thư pháp quốc ngữ, người xin chữ đọc được ngay chữ mình nhận về.
Cũng vì dễ làm theo mà dòng này bị chê không ít. Có người chỉ uốn chữ cho điệu, kéo nét dài cho lạ mắt, chưa từng tập cầm bút hay pha mực cho đúng. Người trong nghề gọi đó là vẽ chữ chứ chưa phải thư pháp.
Thư pháp khác viết chữ đẹp, calligraphy ở đâu?
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thư pháp | Chữ thành tác phẩm nghệ thuật; coi trọng nét bút lông, bố cục, cái hồn | Bức chữ “Nhẫn” treo phòng khách |
| Viết chữ đẹp (luyện chữ) | Chữ rõ, đều, đúng mẫu; phục vụ học tập, giấy tờ | Thi viết chữ đẹp bằng bút mực ở tiểu học |
| Calligraphy | Từ tiếng Anh tương đương thư pháp, hay dùng cho lối viết chữ Latinh bằng ngòi dẹt, bút lông | Thiệp cưới viết calligraphy |
| Hand lettering | Vẽ chữ theo bố cục thiết kế, có thể tô, sửa nhiều lần | Chữ trang trí trên bảng menu quán cà phê |
| Thư họa | Chữ đi cùng tranh trên cùng một bức | Tranh mai kèm hai câu thơ |
Đồng nghĩa gần nhất là phép viết chữ hay nghệ thuật viết chữ; trong văn chương còn gặp bút pháp, nhưng từ này thiên về lối viết văn hơn là nét chữ. Còn chữ thư pháp gia nên dành cho người có tay nghề thật, đừng gọi lẫn cho bất kì ai cầm bút lông viết vài chữ trên phố.
Một lỗi nhỏ hay gặp trong bài văn của học sinh: viết “ông đồ viết thư pháp quốc ngữ”. Ông đồ của Vũ Đình Liên viết chữ Hán trên giấy đỏ; thư pháp quốc ngữ là chuyện của mấy chục năm gần đây.
Bút lông, giấy đỏ và vài điều người mới cầm bút nên biết
Thư pháp tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh gọi là calligraphy, người viết là calligrapher. Khi muốn nói rõ thư pháp chữ Hán, có thể dùng Chinese calligraphy; thư pháp Nhật hay được giữ nguyên tên shodō.
Thư pháp Việt là gì, khác thư pháp chữ Hán thế nào?
Thư pháp Việt là lối viết chữ quốc ngữ bằng bút lông theo tinh thần thư pháp phương Đông. Chữ Hán có năm thể chuẩn với phép tắc chặt chẽ; thư pháp quốc ngữ thì trẻ hơn, chưa có hệ thể chữ được thống nhất, nên mỗi người viết thường có một lối riêng.
Văn phòng tứ bảo gồm những gì?
Đó là bốn món quý trong phòng sách của người viết chữ: bút lông, mực, giấy và nghiên mài mực. Đi kèm thường có con dấu (ấn chương) để đóng lên bức chữ sau khi viết xong.
Người viết thư pháp gọi là gì?
Người giỏi môn này được gọi là thư pháp gia, sách xưa còn gọi là thư gia. Trong đời thường, người viết chữ thuê dịp Tết vẫn quen được gọi bằng cái tên thân thuộc là ông đồ, kể cả khi họ còn rất trẻ.
Học thư pháp có giúp viết chữ đẹp hơn không?
Có giúp phần nào, vì người tập phải chậm lại, để ý từng nét và khoảng cách giữa các chữ. Nhưng bút lông và bút bi cầm khác hẳn nhau; muốn chữ viết bài trên lớp đẹp hơn thì vẫn phải luyện riêng với bút mực, vở ô li.