Thứ cấp là bậc thứ hai, cái có sau và dựa trên một cái gốc ban đầu (gọi là sơ cấp). Từ này ít khi đứng một mình mà thường ghép thành cụm: cuộn thứ cấp trong máy biến áp, dữ liệu thứ cấp trong nghiên cứu, thị trường thứ cấp trong kinh tế. Hiểu thứ cấp nghĩa là gì thì gặp cụm nào cũng đoán được ý.
| Nghĩa ngắn | Thuộc bậc thứ hai; nảy sinh sau, dựa vào cái sơ cấp |
| Gốc từ | Hán Việt 次級: thứ (kế tiếp, hạng hai) + cấp (bậc) |
| Loại từ | Tính từ, thường đứng sau danh từ: nguồn thứ cấp, cuộn thứ cấp |
| Đi cặp với | Sơ cấp (bậc đầu, gốc) |
| Tiếng Anh | secondary |
Thứ cấp nghĩa là gì?
Hãy hình dung một dòng chảy: có điểm khởi đầu, rồi có những gì nhận lại từ điểm ấy. Cái khởi đầu là sơ cấp, cái nhận lại, đi sau là thứ cấp. Wiktionary tiếng Việt ghi thứ cấp là cái được dùng sau sơ cấp; các từ điển Anh – Việt cũng dịch secondary là “thứ hai, thứ nhì, thứ cấp”.
Vì vậy thứ cấp chủ yếu nói về thứ tự và quan hệ phụ thuộc, không nói về chất lượng. Ví dụ:
- Bảng số liệu dân số lấy từ niên giám thống kê là nguồn thứ cấp trong bài tiểu luận của em.
- Điện áp ở cuộn thứ cấp thấp hơn ở cuộn sơ cấp, nên đây là máy hạ áp.
Trong cả hai câu, “thứ cấp” không hề có nghĩa là tồi hay kém. Nó chỉ cho biết vị trí: đứng sau, nhận lại từ một cái khác.
Chữ thứ 次 và chữ cấp 級
Chữ thứ (次) chỉ thứ tự, lần lượt, cái kế tiếp sau cái đầu; ta gặp nó trong thứ tự, thứ nhất, thứ yếu. Chữ cấp (級) là bậc, như bậc thang, như trong cấp học, cấp bậc, sơ cấp, cao cấp. Ghép lại, thứ cấp là “bậc kế tiếp”.
Cách ghép này cho ra cả một dãy từ cùng khuôn: sơ cấp (bậc đầu), trung cấp (bậc giữa), cao cấp (bậc cao). Riêng thứ cấp không nằm trên thang thấp – cao mà nằm trên trục trước – sau, nên đừng xếp nó dưới trung cấp.
Thứ cấp trong điện học, nghiên cứu và kinh tế
Ở trường, học sinh thường gặp từ này lần đầu trong bài máy biến áp. Máy có hai cuộn dây quấn trên cùng lõi sắt: cuộn sơ cấp nối với nguồn điện, cuộn thứ cấp lấy điện ra dùng. Hai cuộn không nối điện trực tiếp với nhau; dòng điện ở cuộn thứ cấp sinh ra nhờ từ trường do cuộn sơ cấp tạo nên. Cuộn thứ cấp nhiều vòng hơn thì điện áp ra cao hơn, ít vòng hơn thì thấp hơn.
Người làm khảo sát, viết tiểu luận gọi số liệu, tài liệu do người khác thu thập sẵn mà mình dùng lại là dữ liệu thứ cấp: sách, báo, báo cáo thống kê. Ngược lại, dữ liệu sơ cấp là thứ tự tay mình thu được qua phỏng vấn, khảo sát, thí nghiệm. Khi viết văn bản thông tin trong sách Ngữ văn, ghi rõ số liệu lấy từ đâu chính là cách tôn trọng nguồn thứ cấp.
Trong kinh tế, thị trường thứ cấp là nơi những thứ đã được bán lần đầu (cổ phiếu, nhà đất…) được mua bán lại giữa người với người, khác với thị trường sơ cấp là lần phát hành, mở bán đầu tiên.
Thứ cấp, thứ yếu, sơ cấp: đừng dùng lẫn
| Từ | Nghĩa chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thứ cấp | Đi sau, dựa vào cái gốc | Nguồn thứ cấp, cuộn thứ cấp |
| Sơ cấp | Bậc đầu, gốc ban đầu; cũng là bậc học đầu tiên | Dữ liệu sơ cấp, lớp sơ cấp tiếng Nhật |
| Thứ yếu | Ít quan trọng, không phải điều chính | Hình thức chỉ là chuyện thứ yếu |
| Hạng hai | Kém hơn hạng nhất về chất lượng, vị thế | Khách sạn hạng hai |
Lỗi hay gặp nhất là coi thứ cấp như thứ yếu. “Nguồn thứ cấp” không phải nguồn không quan trọng; một bài nghiên cứu tốt có khi dựa phần lớn vào nguồn thứ cấp đáng tin. Muốn nói “không quan trọng” thì dùng chữ thứ yếu (次要). Muốn chê chất lượng thì dùng “hạng hai”, “kém”. Câu “hàng này thứ cấp quá” nghe lạ tai chính vì người nói đã mượn nhầm chữ.
Cuộn thứ cấp, nguồn thứ cấp và chữ secondary
Cuộn thứ cấp là gì?
Là cuộn dây lấy điện ra trong máy biến áp, đối lập với cuộn sơ cấp nối vào nguồn. Tỉ lệ số vòng dây giữa hai cuộn quyết định máy tăng áp hay hạ áp.
Nguồn thứ cấp và nguồn sơ cấp khác nhau thế nào?
Nguồn sơ cấp là tư liệu gốc, có từ chính sự việc: nhật kí, biên bản, kết quả khảo sát tự làm. Nguồn thứ cấp là những gì người khác viết lại, tổng hợp hay phân tích từ nguồn gốc ấy, như sách tham khảo, bài báo tổng hợp.
Thứ cấp tiếng Anh là gì?
Là secondary: secondary coil (cuộn thứ cấp), secondary data (dữ liệu thứ cấp), secondary market (thị trường thứ cấp). Sơ cấp tương ứng là primary.
Thứ cấp có phải là kém chất lượng không?
Không. Thứ cấp chỉ vị trí đi sau, dựa vào cái gốc. Một tài liệu thứ cấp vẫn có thể rất chính xác, còn một nguồn sơ cấp vẫn có thể sai.