Thông điệp là điều quan trọng mà một người, một tổ chức hay một tác phẩm muốn gửi tới người khác, thường được nói gọn trong một ý. Nghĩa gốc của từ hẹp hơn nhiều: đó là văn thư ngoại giao chính thức giữa các nước. Vì vậy hỏi “thông điệp nghĩa là gì” thì phải xem câu đang nói về chuyện bang giao hay về một bộ phim, một bài văn.
| Nghĩa ngắn | Điều cốt lõi muốn gửi gắm; văn bản ngoại giao quan trọng |
| Gốc từ | Hán Việt 通牒: thông (truyền qua, thông suốt) + điệp (tờ văn thư của nhà nước) |
| Loại từ | Danh từ |
| Tiếng Anh | message; nghĩa ngoại giao gần với note, ultimatum |
Ba nét nghĩa của thông điệp trong từ điển
Các từ điển tiếng Việt hiện hành đều xếp thông điệp là danh từ, và ghi ba nét nghĩa đi từ trang trọng đến đời thường.
Nét thứ nhất thuộc về ngoại giao: một công văn quan trọng do chính phủ một nước, hoặc một tổ chức quốc tế lớn, gửi cho một hay nhiều nước khác. Báo chí khi đưa tin về quan hệ giữa các quốc gia vẫn dùng nghĩa này, chẳng hạn gửi thông điệp phản đối.
Nét thứ hai hẹp hơn: bản báo cáo người đứng đầu nhà nước gửi lên quốc hội để trình bày tình hình đất nước và đường lối sắp tới. Ở Mỹ, bài phát biểu thường niên của tổng thống trước Quốc hội vẫn được báo Việt gọi là Thông điệp Liên bang.
Nét thứ ba là nét mà phần lớn người hỏi đang cần: điều quan trọng muốn gửi gắm qua một việc làm, một hình thức hoạt động mang tính biểu trưng. Một tấm ảnh “mang nhiều thông điệp”, một chiến dịch truyền thông có “thông điệp hòa bình”, một bài hát có thông điệp sống tích cực đều thuộc nghĩa này. Ở đây thông điệp không còn là tờ giấy, mà là ý tưởng đọng lại sau khi người ta xem, nghe, đọc xong.
Chữ 通 và chữ 牒 ghép lại thành thông điệp
Thông (通) nghĩa là đi suốt qua, không bị tắc; từ đó có nghĩa truyền đạt cho người khác biết. Ta gặp nó trong thông báo, thông tin, thông suốt, giao thông.
Điệp (牒) ít gặp hơn. Theo các từ điển Hán Việt, chữ này chỉ một lối văn thư của nhà quan: tờ trát, tờ trình, giấy chứng. Chữ này cũng có trong ngọc điệp, cuốn sổ ghi thế hệ con cháu nhà vua. Thông điệp vì thế vốn là “tờ văn thư được truyền đi”. Cụm tối hậu thông điệp (最後通牒) trong tiếng Hán chính là thứ mà tiếng Việt quen gọi là tối hậu thư: lời đòi hỏi cuối cùng, không đáp ứng thì sẽ có biện pháp mạnh.
Từ một tờ công văn, nghĩa của từ dần mở rộng sang mọi điều được “gửi đi” có chủ đích. Cũng cần tránh nhầm chữ điệp này với điệp trong điệp ngữ, trùng điệp (疊, lặp lại) hay gián điệp (諜, dò thám). Đọc giống nhau nhưng là ba chữ khác hẳn.
Thông điệp, thông tin, chủ đề: dùng chỗ nào cho đúng
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thông điệp | Ý cốt lõi người gửi muốn người nhận hiểu và nhớ, thường hàm ý lời khuyên, lời kêu gọi | Thông điệp của bộ phim là hãy trân trọng gia đình. |
| Thông tin | Dữ kiện, tin tức được đưa ra để người nhận biết | Bản tin cung cấp thông tin về lịch thi. |
| Thông báo | Việc báo cho mọi người biết, hoặc văn bản để báo | Nhà trường ra thông báo nghỉ học. |
| Chủ đề | Vấn đề chính mà tác phẩm nói tới | Chủ đề của truyện là tình mẫu tử. |
| Lời nhắn | Lời gửi riêng, đời thường, không có tính khái quát | Em để lại lời nhắn cho anh trên bàn. |
Nhầm hay gặp nhất là giữa thông điệp và thông tin. Một bảng số liệu về rác thải nhựa là thông tin; câu “mỗi người hãy bớt một chiếc túi ni lông mỗi ngày” mới là thông điệp. Muốn hiểu kĩ hơn mặt kia, có bài phân biệt thông tin với tin tức và dữ liệu. Còn ranh giới giữa thông điệp và chủ đề thì xem ở bài chủ đề của tác phẩm văn học: chủ đề trả lời câu “truyện nói về điều gì”, thông điệp trả lời câu “người viết muốn ta rút ra điều gì”.
Trái nghĩa trực tiếp thì thông điệp không có. Khi chê một tác phẩm, người ta hay nói nó “không có thông điệp” hoặc “thông điệp mờ nhạt”.
Nếu đang phân vân giữa ý nghĩa, nội dung và hàm ý khi trả lời câu đọc hiểu, bảng từ thay cho ý nghĩa xếp chúng theo từng nghĩa.
Viết câu trả lời “thông điệp của văn bản là gì” trong bài đọc hiểu
Đề đọc hiểu Ngữ văn thường có câu: “Thông điệp ý nghĩa nhất mà em rút ra từ văn bản là gì? Vì sao?”. Học sinh hay mất điểm vì chép lại nội dung văn bản thay vì nêu thông điệp. Một câu trả lời đủ ý nên có ba phần:
- Nêu thông điệp thành một câu ngắn, có tính khuyên nhủ hoặc khái quát. Ví dụ: Hãy biết lắng nghe trước khi phán xét người khác.
- Chỉ ra chỗ trong văn bản gợi ra thông điệp ấy: một chi tiết, một hành động của nhân vật, một câu then chốt.
- Giải thích vì sao nó có ý nghĩa với mình hoặc với đời sống hôm nay, khoảng hai, ba câu.
Văn bản thông tin trong sách Ngữ văn mới cũng có thông điệp, đôi khi được đưa thẳng vào tên bài. Bài soạn Dấu chân sinh thái và thông điệp từ Trái Đất là ví dụ: số liệu chỉ là phương tiện, điều tác giả muốn người đọc mang theo là lời nhắc sống tiết kiệm tài nguyên.
Ví dụ dùng từ trong đời thường: Chiếc áo xanh đồng phục của đội tình nguyện tự nó đã là một thông điệp: chúng tôi ở đây để giúp.
Những câu hỏi hay gặp về thông điệp
Thông điệp tiếng Anh là gì?
Nghĩa thông dụng là message, như the message of the film (thông điệp của bộ phim). Với nghĩa văn thư ngoại giao, tiếng Anh thường dùng diplomatic note; còn tối hậu thông điệp là ultimatum.
Thông điệp truyền thông là gì?
Là ý chính mà một chiến dịch quảng cáo hay tuyên truyền muốn khán giả nhớ, thường gói thành một khẩu hiệu ngắn. Thông điệp truyền thông tốt phải dễ hiểu, dễ nhớ và gợi ra hành động cụ thể.
Thông điệp với bài học khác nhau thế nào?
Hai từ rất gần. Bài học nghiêng về điều người đọc tự rút ra cho mình; thông điệp nghiêng về điều người viết chủ động gửi đi. Trong bài làm văn, hai cách gọi thường được chấp nhận như nhau nếu nội dung đúng.
Một văn bản có thể có nhiều thông điệp không?
Có. Một truyện ngắn có thể gửi gắm nhiều điều, tùy góc nhìn của người đọc. Đề hỏi “thông điệp ý nghĩa nhất” là để em chọn một và lí giải lựa chọn ấy.