Thơ Tế Hanh là tiếng nói của một người con làng chài Quảng Ngãi suốt đời nhớ biển, nhớ sông. Từ bài “Quê hương” viết năm mười tám tuổi đến “Nhớ con sông quê hương” trong những năm đất nước chia cắt, ông để lại những câu thơ giản dị mà đằm thắm, được nhiều thế hệ học sinh thuộc lòng. Hãy cùng Văn VN điểm qua cuộc đời, các tập thơ và những bài thơ tiêu biểu nhất của ông.
Đôi nét về nhà thơ Tế Hanh
Tế Hanh là một trong những gương mặt trẻ nhất của phong trào Thơ mới và là nhà thơ có đời sáng tác kéo dài hơn nửa thế kỷ, từ trước Cách mạng tháng Tám đến những năm cuối thế kỷ XX. Quê hương – làng chài, dòng sông, cánh buồm – là mạch nguồn xuyên suốt trong thơ ông.
- Tên thật: Trần Tế Hanh.
- Năm sinh – năm mất: 20/6/1921 – 16/7/2009 (mất tại Hà Nội, thọ 88 tuổi).
- Quê quán: làng Đông Yên, phủ Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi – một làng chài ven biển.
- Sự nghiệp chính: nhà thơ; có thơ được giới thiệu trong Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh – Hoài Chân; sau năm 1945 làm công tác văn hóa, văn nghệ; từ năm 1957 tham gia Ban Biên tập tuần báo Văn của Hội Nhà văn Việt Nam.
- Giải thưởng: giải khuyến khích của Tự Lực văn đoàn năm 1939 (tập Nghẹn ngào); Giải thưởng Phạm Văn Đồng của Hội Văn nghệ Liên khu V; Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt I năm 1996.
Tế Hanh sinh ra trong một gia đình có cha làm nghề dạy học và bốc thuốc; người em út của ông là nhạc sĩ Trần Thế Bảo. Năm 15 tuổi, ông ra Huế học ở trường Quốc Học. Tại đây, ông được nhà thơ Huy Cận “chỉ vẽ” và bắt đầu làm thơ. Bài thơ ông coi là khởi đầu sự nghiệp, “Những ngày nghỉ học”, ra đời năm 1938. Chỉ một năm sau, tập Nghẹn ngào được Tự Lực văn đoàn trao giải khuyến khích. Năm 1941, Hoài Thanh và Hoài Chân đưa ông vào Thi nhân Việt Nam với nhận xét Tế Hanh “đã ghi được đôi nét rất thần tình về cảnh sinh hoạt chốn quê hương”.
Tháng 8 năm 1945, Tế Hanh tham gia Việt Minh, làm công tác văn hóa, giáo dục ở Huế, Đà Nẵng; từ 1949 đến 1954 ông ở trong Ban phụ trách Chi hội Văn nghệ Liên khu V. Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, ông tập kết ra Bắc. Nỗi nhớ quê hương miền Nam trong những năm chia cắt trở thành mạch cảm hứng lớn của thơ ông giai đoạn này, kết tinh trong các tập Lòng miền Nam (1956), Gửi miền Bắc, Tiếng sóng (1960). Những năm cuối đời, ông bị bệnh về mắt, thị lực suy giảm nhiều. Ông mất ngày 16 tháng 7 năm 2009 tại Hà Nội.
Xem tiểu sử tác giả Tế Hanh – cuộc đời, sự nghiệp, phong cách và nhận định.
Tế Hanh có những tác phẩm nào?
Tế Hanh để lại hơn hai mươi tập thơ, trải dài từ Thơ mới đến thơ kháng chiến và thơ thời kỳ đổi mới. Năm xuất bản của một vài tập được các nguồn ghi khác nhau, vì vậy danh sách dưới đây chỉ ghi năm với những tập mà các nguồn thống nhất.
Trước Cách mạng tháng Tám 1945
- Nghẹn ngào (1939)
- Hoa niên (1945)
Thời kháng chiến và những năm đất nước chia cắt
- Hoa mùa thi (1948)
- Nhân dân một lòng (1952)
- Lòng miền Nam (1956)
- Gửi miền Bắc
- Tiếng sóng (1960)
- Hai nửa yêu thương
- Khúc ca mới
- Đi suốt bài ca (1970)
- Câu chuyện quê hương (1973)
- Theo nhịp tháng ngày (1974)
- Thơ viết cho con (1974)
Sau năm 1975
- Giữa những ngày xuân
- Con đường và dòng sông (1980)
- Bài ca sự sống (1985)
- Thơ Tế Hanh (1989)
- Vườn xưa (1992)
- Giữa anh và em (1992)
- Em chờ anh
- Tuyển tập Tế Hanh, tập I (1987) và tập II (1997)
Những bài thơ tiêu biểu của Tế Hanh
Dưới đây là những bài thơ làm nên tên tuổi Tế Hanh, được chọn theo mức độ phổ biến và sự có mặt trong chương trình Ngữ văn. Do thơ Tế Hanh vẫn còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền, bài viết chỉ trích ngắn vài câu; bạn đọc có thể xem toàn văn qua các đường dẫn đi kèm.
1/ Quê hương (1939)
“Quê hương” được Tế Hanh viết năm 1939, khi ông đang đi học ở Huế và nhớ về làng chài quê nhà. Bài thơ in trong tập Nghẹn ngào (1939), sau được in lại trong tập Hoa niên (1945) và được Hoài Thanh – Hoài Chân chọn vào Thi nhân Việt Nam. Đây là bài thơ nổi tiếng nhất của ông và cũng là tác phẩm có mặt trong nhiều bộ sách giáo khoa nhất.
Bài thơ gồm 20 câu viết theo thể thơ tám chữ, lần lượt vẽ nên cảnh đoàn thuyền ra khơi trong buổi sớm mai hồng, cảnh dân làng tấp nập đón ghe về, hình ảnh người dân chài rám nắng, thấm vị xa xăm của biển, và cuối cùng là nỗi nhớ quê da diết của người con xa xứ. Đoạn thơ được nhắc đến nhiều nhất là hình ảnh con thuyền và cánh buồm:
Chiếc thuyền nhẹ hăng như con tuấn mã
Phăng mái chèo, mạnh mẽ vượt trường giang.
Cánh buồm giương to như mảnh hồn làng
Rướn thân trắng bao la thâu góp gió…
Phép so sánh “như con tuấn mã” cùng các động từ mạnh “phăng”, “vượt”, “rướn” khiến con thuyền mang sức sống của một sinh thể. Đặc biệt, so sánh cánh buồm – một vật hữu hình – với “mảnh hồn làng” vô hình đã nâng hình ảnh lên thành biểu tượng cho khát vọng, linh hồn của cả làng chài. Có thể thấy, chính sự hòa quyện giữa chất hiện thực lao động và cảm xúc lãng mạn làm nên sức sống bền lâu của bài thơ.
Đọc thêm: Bài thơ Quê hương (Tế Hanh): tác phẩm và lời thơ · Soạn bài Quê hương (KNTT 7, CTST 9) · Phân tích bài thơ Quê hương · 20+ cảm nhận bài thơ Quê hương
2/ Những ngày nghỉ học (1938)
Đây là bài thơ Tế Hanh sáng tác năm 1938, khi mới 17 tuổi, và được xem là bài thơ đầu tiên của ông. Bài thơ viết theo thể thơ bảy chữ, in trong tập Nghẹn ngào (1939). Hai câu mở đầu đã gợi ra một thói quen nhỏ của cậu học trò trong những ngày được nghỉ:
Những ngày nghỉ học tôi hay tới
Đón chuyến tàu đi đến những ga
Những chuyến tàu, những sân ga là hình ảnh quen thuộc của Thơ mới chặng cuối, gắn với nỗi buồn mơ hồ và khao khát đi xa của tuổi trẻ. Ở Tế Hanh, nỗi buồn ấy không bi lụy mà trong trẻo, hồn nhiên, cho thấy một tâm hồn nhạy cảm từ rất sớm.
3/ Lời con đường quê (1937)
“Lời con đường quê” được Tế Hanh viết năm 1937, khi mới 16 tuổi, và là một trong những bài được giới thiệu trong Thi nhân Việt Nam cùng với “Quê hương”. Ngay từ nhan đề, bài thơ đã cho thấy cách Tế Hanh gắn bó với những hình ảnh bình dị nhất của làng quê: một con đường đất nối những cánh đồng, những mái nhà. Đây là chất liệu mà ông trở đi trở lại suốt đời thơ.
4/ Nhớ con sông quê hương (1956)
Bài thơ ra đời tháng 6 năm 1956, khi Tế Hanh đã tập kết ra Bắc sau cuộc kháng chiến chống Pháp, và được in trong tập Lòng miền Nam. Bài thơ từng được đăng báo, đọc trên đài phát thanh và trở thành một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của ông về nỗi nhớ quê hương miền Nam trong những năm đất nước bị chia cắt.
Quê hương tôi có con sông xanh biếc
Nước gương trong soi tóc những hàng tre
Tâm hồn tôi là một buổi trưa hè
Toả nắng xuống lòng sông lấp loáng
Con sông hiện lên vừa thơ mộng vừa gần gũi: nước trong như gương, hàng tre soi bóng như người con gái soi tóc. Tâm hồn nhà thơ hòa vào dòng sông như nắng trưa hè “lấp loáng” trên mặt nước. Từ những kỷ niệm tuổi thơ với bạn bè, với cảnh vật hai bờ, nỗi nhớ con sông dần mở rộng thành tình yêu miền Nam và niềm tin vào ngày trở về. Thể thơ tự do, giọng tâm tình tha thiết giúp bài thơ đi vào lòng nhiều thế hệ bạn đọc.
Đọc thêm: Bài thơ Nhớ con sông quê hương (toàn văn) · Soạn bài Nhớ con sông quê hương (CTST 11) · Tác giả – tác phẩm Nhớ con sông quê hương
5/ Đưa con đi học (1964)
“Đưa con đi học” được viết vào mùa thu năm 1964, in trong tập Khúc ca mới (NXB Văn học). Bài thơ ngắn, viết theo thể thơ năm chữ, ghi lại buổi sáng người cha dắt con đến trường giữa cánh đồng lúa đang thì ngậm sữa. Câu hỏi hồn nhiên của đứa trẻ vì chưa thấy trường đâu được người cha trả lời bằng hai câu kết giàu ý nghĩa:
Con ơi đi với cha
Trường của con phía trước
“Phía trước” vừa là ngôi trường ở cuối con đường làng, vừa gợi tương lai đang mở ra với đứa trẻ. Hương lúa được so sánh với hương thơm đất nước, khiến tình cha con hòa vào tình yêu quê hương – một nét rất riêng của thơ Tế Hanh.
Đọc thêm: Bài thơ Đưa con đi học (Tế Hanh)
Tác phẩm của Tế Hanh trong sách giáo khoa Ngữ văn
Theo chương trình Giáo dục phổ thông 2018, thơ Tế Hanh xuất hiện trong cả ba bộ sách giáo khoa Ngữ văn:
| Tác phẩm | Lớp | Bộ sách | Vị trí |
|---|---|---|---|
| Quê hương | 7 | Kết nối tri thức | Tập 1, Bài 3 “Cội nguồn yêu thương” (văn bản đọc) |
| Quê hương | 9 | Chân trời sáng tạo | Tập 1, Bài 1 “Thương nhớ quê hương” (văn bản đọc) |
| Quê hương | 9 | Cánh diều | Tập 2, Bài 7 “Thơ tám chữ và thơ tự do” (văn bản đọc) |
| Nhớ con sông quê hương | 11 | Chân trời sáng tạo | Tập 2, Bài 9 “Những chân trời kí ức” (đọc kết nối chủ điểm) |
Ngoài ra, sách Ngữ văn 9 Cánh diều (tập 2, Bài 10) còn có văn bản nghị luận của Lê Huy Bắc bàn về hình ảnh con thuyền, người dân chài trong bài thơ “Quê hương”. Nếu cần một bản soạn gọn, bạn có thể xem soạn bài Quê hương ngắn gọn.
Phong cách thơ Tế Hanh
- Thi sĩ của quê hương: làng chài, con sông, cánh buồm, mùi biển là những hình ảnh trở đi trở lại, cả trước và sau năm 1945.
- Giản dị, chân thành: nhà thơ Thanh Thảo nhận xét thơ Tế Hanh đã là hiện tượng vì sự “mộc mạc, chân thành”, vì sự “trong trẻo, giản dị như một dòng sông”.
- Tâm hồn nhạy cảm: từ rất sớm, Nhất Linh đã cho rằng Tế Hanh “có rất nhiều hứa hẹn trở nên một thi sĩ có tài”, có một tâm hồn phong phú với những rung động sâu sắc.
- Thể thơ: thành công với thơ tám chữ, thơ bảy chữ; về sau dùng nhiều thơ tự do và thơ năm chữ cho những bài viết về gia đình, con cái.
Có thể thấy, dù viết về tuổi học trò, về làng chài hay về nỗi nhớ miền Nam, thơ Tế Hanh luôn giữ một giọng điệu hiền hậu, tình cảm được nói ra trực tiếp mà không cầu kỳ. Chính điều đó giúp thơ ông dễ đến với học sinh và bạn đọc phổ thông.
Lời kết
Thơ Tế Hanh là dòng sông trong trẻo chảy qua hơn nửa thế kỷ thi ca Việt Nam, bắt nguồn từ một làng chài nhỏ ở Quảng Ngãi. Đọc “Quê hương”, “Nhớ con sông quê hương” hay “Đưa con đi học”, người đọc gặp lại tình yêu quê hương giản dị mà sâu nặng của chính mình.
Xem thêm: Những bài thơ tiêu biểu của Huy Cận · Tuyển tập thơ Giang Nam · Tuyển tập thơ Chính Hữu
Xem thêm: thơ Thanh Hải, thơ Bằng Việt, thơ Văn Cao.