Thơ văn xuôi là thơ được viết dưới hình thức văn xuôi: không ngắt thành dòng thơ, không gieo vần, câu chữ chạy liền thành đoạn, nhưng vẫn giàu hình ảnh, cảm xúc và nhịp điệu như thơ. Tên gọi dịch từ tiếng Pháp poème en prose, tiếng Anh là prose poetry. Đây là thể “lưỡng tính”, nằm ở vùng giáp ranh giữa thơ trữ tình và văn xuôi tự sự.
| Khái niệm | Thơ viết thành đoạn văn xuôi, không phân dòng, không vần |
| Thuộc | Loại trữ tình (thơ), một hình thức đặc biệt bên cạnh thơ tự do |
| Dấu hiệu nhận biết | Trình bày như văn xuôi nhưng giàu hình ảnh, liên tưởng, điệp ngữ, nhịp câu lặp lại |
| Tác giả tiêu biểu | Ta-go (Ấn Độ), Tuốc-ghê-nhép (Nga), các nhà thơ Pháp thế kỉ XIX |
| Gặp trong SGK | Mây và sóng, Bài thơ số 28 của Ta-go (bản gốc tiếng Anh viết thành đoạn) |
Thơ văn xuôi: thơ không cần xuống dòng
Mở một tập thơ, thứ đầu tiên mắt ta nhận ra là những dòng chữ ngắn, xuống hàng, chừa khoảng trắng hai bên. Thơ văn xuôi bỏ hẳn dấu hiệu dễ thấy ấy. Trang giấy trông y như một trang truyện hay một bài tùy bút, vậy mà đọc lên lại thấy mình đang đọc thơ.
Thơ văn xuôi vẫn có nhạc, chỉ là nhạc ấy được giấu đi. Chất thơ đến từ cách cấu tứ, từ những liên tưởng bất ngờ và suy tưởng có chiều sâu triết lí. Các nhà nghiên cứu Việt Nam khi tìm tiêu chí nhận diện thể này đã gom lại thành ba điểm: hình thức văn bản rất tự do, thi tứ thiên về chiều sâu trí tuệ, và nhạc tính có khuynh hướng ẩn vào trong câu chữ chứ không phô ra bằng vần.
Ở phương Tây, thơ văn xuôi thành hình ở Pháp đầu thế kỉ XIX, như một phản ứng với khuôn câu thơ mười hai âm tiết rất chặt thời ấy. Aloysius Bertrand với tập Gaspard de la Nuit thường được nhắc như một trong những người mở đường; sau đó Baudelaire, Rimbaud tiếp nối. Ở Nga, Tuốc-ghê-nhép viết một loạt “thơ văn xuôi” không vần, không nhịp cố định. Ở phương Đông, Ta-go được coi là bậc thầy của thể này.
Thơ văn xuôi khác thơ tự do và tản văn ở đâu?
Ba khái niệm này hay bị trộn lẫn vì đều “tự do”. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau theo những điểm dễ kiểm tra nhất.
| Tiêu chí | Thơ tự do | Thơ văn xuôi | Tản văn, tùy bút |
|---|---|---|---|
| Phân dòng | Có, dòng dài ngắn tùy ý | Không, viết liền thành đoạn | Không, viết thành đoạn |
| Vần | Có thể có, không bắt buộc | Thường không vần | Không vần |
| Đơn vị nhịp điệu | Dòng thơ | Câu văn, đoạn văn, phép lặp | Câu văn theo mạch kể, tả |
| Trọng tâm | Cảm xúc trữ tình | Cảm xúc và suy tưởng cô đọng | Ghi chép, bày tỏ suy nghĩ về đời sống, có thể dài, có kể có tả |
| Độ dài thường gặp | Linh hoạt | Ngắn, vài đoạn | Dài hơn, nhiều ý hơn |
Ranh giới với tản văn là chỗ khó nhất. Cùng một tác phẩm, có công trình gọi là thơ văn xuôi, có công trình lại xếp vào tản văn hay văn xuôi trữ tình. Khi làm bài, cứ dựa vào cách SGK hoặc đề bài gọi tên; nếu cần tự xác định thì hỏi: văn bản này cô đọng như thơ hay trải ra như một bài kí? Muốn so kĩ hơn, đọc thêm đặc điểm của thơ tự do và tản văn là thể loại gì.
Đọc thế nào để thấy “chất thơ” trong văn xuôi?
- Tìm nhịp lặp. Thơ văn xuôi bù cho việc không có vần bằng phép điệp: một câu mở đầu lặp lại, một cấu trúc câu được dùng hai ba lần. Đọc to lên sẽ nghe ra nhịp.
- Xem văn bản có kể chuyện thật không. Nếu có nhân vật, có sự việc nhưng chúng chỉ là cái cớ để bộc lộ một cảm xúc, một suy tưởng, thì đó là chất trữ tình. Truyện ngắn cần sự việc phát triển; thơ văn xuôi chỉ cần một khoảnh khắc.
- Đếm mật độ hình ảnh. Một đoạn văn xuôi thường có câu chuyển ý, câu giải thích. Thơ văn xuôi thì gần như câu nào cũng là hình ảnh, so sánh, ẩn dụ.
- Để ý độ dài. Phần lớn bài thơ văn xuôi rất ngắn, đọc một hơi là hết, giống một bài thơ trữ tình.
Thử với một đoạn tự viết dưới đây:
Con hỏi mưa đi đâu khi tạnh. Mẹ bảo mưa về với sông. Con hỏi sông đi đâu khi cạn. Mẹ bảo sông về với biển. Con không hỏi nữa, vì con biết khi mẹ già, mẹ sẽ về với con.
Không xuống dòng, không vần, nhưng có cấu trúc hỏi đáp lặp ba lần, có hình ảnh mưa, sông, biển nối nhau, và câu cuối bẻ ngoặt sang tình mẹ con. Đó đúng là cách một bài thơ văn xuôi vận hành.
Thơ văn xuôi trong sách Ngữ văn: hai bài của Ta-go
Mây và sóng
Mây và sóng vốn viết bằng tiếng Ben-gan, sau đó chính Ta-go chuyển sang tiếng Anh, in trong tập Trăng non. Bản tiếng Anh được viết thành những đoạn văn, không vần. Bản dịch tiếng Việt trong SGK trình bày thành dòng dài ngắn, nên nhiều tài liệu gọi đây là thơ tự do; gọi theo nguyên tác thì đó là thơ văn xuôi. Chất thơ nằm ở cấu trúc lặp: hai lần em bé được rủ đi chơi, hai lần em từ chối, hai lần em nghĩ ra trò chơi để được ở bên mẹ. Xem phần soạn Mây và sóng để đối chiếu bố cục ấy.
Bài thơ số 28
Bài thơ học ở lớp 12 thuộc tập Người làm vườn. Cũng như Thơ Dâng (bản tiếng Anh gồm hơn một trăm bài thơ văn xuôi do tác giả tự dịch), các bài trong tập này là những đoạn văn trữ tình ngắn. Ở đây không có câu chuyện, chỉ có lời người đang yêu nói với người mình yêu, với những cặp hình ảnh đối nhau giữa cái có thể hiểu và cái không thể nắm bắt. Thông tin về các tập thơ và giải Nô-ben của ông có trong bài tác giả Ta-go.
Ngoài hai bài trên, có thể nhắc Hoàng tử bé của Xanh Ê-xu-pe-ri hay Khách qua đường của Lỗ Tấn: tuy không phải thơ, chúng có những đoạn đối thoại được viết theo lối thơ văn xuôi.
Luyện tập: nhận diện thơ văn xuôi
Câu 1: Vì sao một đoạn văn viết liền, không vần vẫn có thể được gọi là thơ?
Đáp án: Vì thơ không chỉ nằm ở hình thức phân dòng và vần. Nếu đoạn văn ấy cô đọng, giàu hình ảnh, có nhịp điệu tạo bởi phép lặp và chủ yếu bộc lộ cảm xúc, suy tưởng thay vì kể chuyện, thì nó mang đặc trưng của thơ trữ tình. Đó là thơ văn xuôi.
Câu 2: Chỉ ra yếu tố tạo nhịp điệu trong đoạn “Con hỏi mưa đi đâu khi tạnh…” ở phần trên.
Đáp án: Nhịp đến từ cấu trúc hỏi – đáp lặp lại: “Con hỏi… Mẹ bảo…” xuất hiện hai lần, lần thứ ba bị phá (“Con không hỏi nữa”). Chuỗi hình ảnh mưa → sông → biển cũng tiến dần như một điệp khúc, làm câu cuối nổi bật.
Câu 3: Thơ văn xuôi khác thơ tự do ở điểm nào dễ thấy nhất?
Đáp án: Ở cách trình bày. Thơ tự do vẫn chia thành dòng thơ (dù dài ngắn không đều); thơ văn xuôi không phân dòng, lấy câu và đoạn văn làm đơn vị.
Câu 4: Viết một đoạn thơ văn xuôi 3–4 câu về sân trường lúc tan học.
Đáp án tham khảo: “Sân trường tan học như một cái chén vừa uống cạn. Tiếng cười chảy ra cổng, tiếng ve chảy lên ngọn bàng, chỉ còn bóng nắng nằm lại trên ghế đá. Ngày mai cái chén lại đầy. Còn hôm nay, nó giữ giùm em một chút yên lặng.” Đoạn văn không xuống dòng, không vần, dựa vào ẩn dụ “cái chén” và phép lặp “chảy ra… chảy lên…” để tạo chất thơ.
Thơ văn xuôi qua những câu học sinh hay gặp
Thơ văn xuôi là gì theo cách hiểu ngắn nhất?
Là thơ viết như văn xuôi: không xuống dòng, không vần, nhưng vẫn cô đọng, giàu hình ảnh và có nhịp. Tiếng Anh gọi là prose poetry.
Thơ văn xuôi có phải là văn xuôi không?
Xét hình thức thì giống văn xuôi, xét bản chất thì vẫn là thơ trữ tình. Vì đứng giữa hai bên nên nhiều nhà nghiên cứu gọi đây là thể “lưỡng tính”. Phần đặc điểm của văn xuôi nói chung có trong bài văn xuôi là gì.
Thơ văn xuôi có vần không?
Thường là không. Có bài thỉnh thoảng có vài tiếng hiệp vần ngẫu nhiên, nhưng vần không phải là luật. Thay cho vần là điệp từ, điệp cấu trúc và nhịp câu.
Ví dụ thơ văn xuôi nào dễ tìm nhất cho học sinh?
Dễ nhất là các bài của Ta-go có trong sách: Mây và sóng và Bài thơ số 28. Khi phân tích, nên nói rõ bản gốc tiếng Anh viết thành đoạn, còn bản dịch tiếng Việt có thể được ngắt dòng để dễ đọc.