Thơ Lý Bạch là đỉnh cao của thơ Đường: phóng khoáng, bay bổng mà vẫn giản dị đến mức một đứa trẻ cũng thuộc được. Hơn mười hai thế kỷ qua, những câu thơ về trăng, về rượu, về thác núi Lư hay dòng Trường Giang của ông vẫn được người Việt đọc, dịch và học trong nhà trường. Hãy cùng Văn VN điểm qua cuộc đời và những bài thơ tiêu biểu của “Thi Tiên”.
Đôi nét về nhà thơ Lý Bạch
- Tên: Lý Bạch (李白), tự Thái Bạch, hiệu Thanh Liên cư sĩ.
- Danh xưng: được người đời tôn là “Thi Tiên” (ông tiên làm thơ).
- Năm sinh – mất: 701 – 762.
- Quê quán: tổ tiên ở Lũng Tây (nay thuộc Cam Túc, Trung Quốc). Nơi sinh còn nhiều tranh luận (vùng Toái Diệp ở Trung Á hoặc đất Thục); thuở nhỏ ông theo gia đình sống ở Tứ Xuyên.
- Thời đại: thời thịnh Đường, cùng thời và là bạn của Đỗ Phủ.
- Di sản: hiện còn khoảng một nghìn bài thơ, gồm cổ phong, nhạc phủ, tuyệt cú, luật thi.
Khoảng năm 725, Lý Bạch rời đất Thục, bắt đầu những năm tháng ngao du khắp các vùng sông núi. Khoảng năm 742, tài thơ của ông được biết đến ở kinh đô, ông được vời vào Trường An, làm Hàn lâm dưới triều Đường Huyền Tông, nhưng chỉ ít lâu đã rời triều đình, tiếp tục cuộc đời phiêu bạt. Năm 744, ông gặp Đỗ Phủ; tình bạn của hai nhà thơ lớn nhất đời Đường trở thành giai thoại văn học. Muốn đọc thêm về Đỗ Phủ, bạn có thể xem Soạn bài Thu hứng.
Khi loạn An Lộc Sơn nổ ra (755), Lý Bạch tham gia mạc phủ của Vĩnh vương Lý Lân. Vĩnh vương thất bại, ông bị kết tội, năm 758 bị đày đi Dạ Lang, đến năm 759 thì được ân xá. Những năm cuối đời, ông nương nhờ người chú họ Lý Dương Băng và mất năm 762 ở Đương Đồ (An Huy). Chính Lý Dương Băng là người biên tập thơ văn của ông để lưu lại cho hậu thế.
Xem tiểu sử tác giả Lý Bạch – cuộc đời, sự nghiệp, phong cách và nhận định.
Danh sách tác phẩm tiêu biểu của Lý Bạch
Thơ Lý Bạch được viết bằng chữ Hán, nhiều thể loại. Dưới đây là những bài quen thuộc nhất với bạn đọc Việt Nam, xếp theo thể thơ:
Tuyệt cú (4 câu)
- Tĩnh dạ tứ (Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh)
- Vọng Lư sơn bộc bố (Xa ngắm thác núi Lư)
- Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng
- Tảo phát Bạch Đế thành (còn có nhan đề Há Giang Lăng)
- Độc tọa Kính Đình sơn
- Sơn trung vấn đáp
Luật thi, cổ phong, nhạc phủ
- Tống hữu nhân (ngũ ngôn bát cú)
- Nguyệt hạ độc chước (chùm bốn bài)
- Tương tiến tửu
- Thục đạo nan
- Thanh bình điệu (ba bài)
- Cổ phong (chùm 59 bài)
Những bài thơ tiêu biểu của Lý Bạch
Nguyên tác của Lý Bạch đã thuộc phạm vi công cộng. Với bản dịch thơ tiếng Việt, bài viết đăng toàn văn các bản dịch của Tản Đà (1889–1939) và Ngô Tất Tố (1893–1954), đối chiếu theo Wikisource tiếng Việt và Thi Viện; các bản dịch khác chỉ trích vài câu kèm tên dịch giả. Phần dịch nghĩa do Văn VN biên soạn.
1/ Tĩnh dạ tứ (Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh)
Bài ngũ ngôn tứ tuyệt chỉ hai mươi chữ, có lẽ là bài thơ nổi tiếng nhất của Lý Bạch. Theo tư liệu trên Thi Viện, bài được viết khi ông khoảng 26 tuổi, đang trên đường xa quê.
Nguyên văn:
床前明月光，
疑是地上霜。
舉頭望明月，
低頭思故鄉。
Phiên âm:
Sàng tiền minh nguyệt quang,
Nghi thị địa thượng sương.
Cử đầu vọng minh nguyệt,
Đê đầu tư cố hương.
Dịch nghĩa:
Trước giường ánh trăng sáng,
Ngỡ là sương phủ trên mặt đất.
Ngẩng đầu nhìn vầng trăng sáng,
Cúi đầu nhớ quê cũ.
Bản dịch thơ quen thuộc của Tương Như khép lại bằng hai câu:
Ngẩng đầu nhìn trăng sáng,
Cúi đầu nhớ cố hương.
Lời bình: Cặp động tác “ngẩng đầu – cúi đầu” đối nhau hoàn chỉnh, chuyển từ cảnh sang tình chỉ trong một nhịp. Ánh trăng bị “ngỡ” là sương cho thấy người lữ khách đang ở trạng thái mơ màng, cô đơn; khi tỉnh ra nhìn trăng thật thì nỗi nhớ quê trào lên. Sự giản dị tuyệt đối khiến bài thơ vượt qua mọi rào cản ngôn ngữ.
2/ Vọng Lư sơn bộc bố (Xa ngắm thác núi Lư)
Lư sơn là dãy núi ở tỉnh Giang Tây, Hương Lô là một ngọn núi của Lư sơn. Lý Bạch có hai bài cùng nhan đề; bài thất ngôn tứ tuyệt (bài thứ hai) là bài được tuyển vào sách giáo khoa, nay là văn bản thực hành đọc hiểu trong Ngữ văn 8 (Cánh diều).
Nguyên văn:
日照香爐生紫煙，
遙看瀑布掛前川。
飛流直下三千尺，
疑是銀河落九天。
Phiên âm:
Nhật chiếu Hương Lô sinh tử yên,
Dao khan bộc bố quải tiền xuyên.
Phi lưu trực há tam thiên xích,
Nghi thị Ngân Hà lạc cửu thiên.
Dịch nghĩa:
Mặt trời chiếu núi Hương Lô, làn khói tía bốc lên,
Từ xa nhìn thác nước như treo trên dòng sông phía trước.
Dòng nước bay thẳng xuống ba nghìn thước,
Ngỡ là sông Ngân rơi từ chín tầng trời.
Hai câu cuối trong bản dịch thơ của Tương Như:
Nước bay thẳng xuống ba nghìn thước,
Tưởng dải Ngân Hà tuột khỏi mây.
Lời bình: Điểm nhìn “xa ngắm” giúp nhà thơ thu cả ngọn núi, làn khói tía, dòng thác vào một khung tranh. Chữ “quải” (treo) biến dòng thác đang đổ thành một dải lụa bất động; câu ba lại đẩy nó chuyển động dữ dội với con số cường điệu “ba nghìn thước”; câu kết so sánh với sông Ngân rơi từ chín tầng trời – trí tưởng tượng bay bổng rất đặc trưng của Lý Bạch.
3/ Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng
Bài thơ tiễn bạn nổi tiếng, viết tặng nhà thơ Mạnh Hạo Nhiên khi ông xuôi về Quảng Lăng (Dương Châu). Bài từng học trong chương trình Ngữ văn 10 cũ, nay là văn bản thực hành đọc trong Ngữ văn 9 (Kết nối tri thức).
Nguyên văn:
故人西辭黃鶴樓，
煙花三月下揚州。
孤帆遠影碧空盡，
惟見長江天際流。
Phiên âm:
Cố nhân tây từ Hoàng Hạc lâu,
Yên hoa tam nguyệt há Dương Châu.
Cô phàm viễn ảnh bích không tận,
Duy kiến Trường Giang thiên tế lưu.
Dịch nghĩa:
Bạn cũ từ biệt lầu Hoàng Hạc ở phía tây,
Giữa tháng ba mùa hoa khói, xuôi về Dương Châu.
Bóng cánh buồm lẻ xa dần, mất hút vào khoảng trời xanh,
Chỉ còn thấy dòng Trường Giang chảy nơi chân trời.
Bản dịch thơ của Ngô Tất Tố:
Bạn từ lầu Hạc lên đường,
Giữa mùa hoa khói, Châu Dương xuôi dòng.
Bóng buồm đã khuất bầu không,
Trông theo chỉ thấy dòng sông bên trời.
Lời bình: Cả bài không có một chữ “buồn”, nhưng ánh mắt dõi theo cánh buồm cho tới khi nó tan vào “bích không” đã nói hết tình bạn. Cánh buồm “cô” (lẻ loi) đối lập với dòng Trường Giang mênh mông, gợi sự nhỏ bé của con người và nỗi trống vắng của người ở lại. Tương truyền cũng chính ở lầu Hoàng Hạc, Lý Bạch từng gác bút vì đã có bài thơ của Thôi Hiệu – xem Hoàng Hạc lâu (Thôi Hiệu).
Đọc thêm: toàn văn bài thơ và dịch nghĩa · Tại lầu Hoàng Hạc tiễn Mạnh Hạo Nhiên đi Quảng Lăng – tác giả, tác phẩm.
4/ Tảo phát Bạch Đế thành (Sớm ra đi từ thành Bạch Đế)
Bài thơ thường được cho là viết năm 759, khi Lý Bạch đang trên đường bị đày đi Dạ Lang thì nhận tin được ân xá, liền xuôi thuyền từ Bạch Đế về Giang Lăng. Bài là văn bản đọc kết nối chủ điểm trong Ngữ văn 11 (Chân trời sáng tạo).
Nguyên văn:
朝辭白帝彩雲間，
千里江陵一日還。
兩岸猿聲啼不住，
輕舟已過萬重山。
Phiên âm:
Triêu từ Bạch Đế thái vân gian,
Thiên lý Giang Lăng nhất nhật hoàn.
Lưỡng ngạn viên thanh đề bất trú,
Khinh chu dĩ quá vạn trùng san.
Dịch nghĩa:
Sáng sớm từ biệt thành Bạch Đế giữa những đám mây rực rỡ,
Nghìn dặm đường về Giang Lăng chỉ trong một ngày.
Tiếng vượn hai bên bờ kêu mãi không dứt,
Chiếc thuyền nhẹ đã vượt qua muôn trùng núi non.
Bản dịch thơ của Tản Đà:
Sớm ra Bạch Đế thành mây,
Giang Lăng nghìn dặm một ngày về luôn,
Hai bờ tiếng vượn véo von,
Thuyền lan đã vượt núi non vạn trùng.
Lời bình: Nhịp thơ nhanh như chính con thuyền: “nghìn dặm – một ngày”, “thuyền nhẹ – muôn trùng núi”. Tiếng vượn vốn gợi buồn trong thơ cổ, ở đây chỉ là âm thanh lướt qua hai bên tai người đang vui. Bài thơ là niềm hân hoan của con người vừa thoát khỏi cảnh tù đày, hòa vào vẻ hùng vĩ của sông núi Tam Hiệp. Đọc thêm: Soạn bài Tảo phát Bạch Đế thành.
5/ Độc tọa Kính Đình sơn (Ngồi một mình ở núi Kính Đình)
Phiên âm:
Chúng điểu cao phi tận,
Cô vân độc khứ nhàn.
Tương khan lưỡng bất yếm,
Chỉ hữu Kính Đình sơn.
Dịch nghĩa:
Đàn chim đã bay cao mất hút,
Đám mây lẻ một mình thong thả trôi đi.
Nhìn nhau mãi mà không chán,
Chỉ có núi Kính Đình.
Bản dịch thơ của Ngô Tất Tố:
Đàn chim thăm thẳm cao bay,
Giữa trời lơ lửng đám mây đi mình.
Trông nhau ra vẻ hữu tình,
Có chăng hòn núi Kính-Đình với ta…
Lời bình: Chim bay đi, mây trôi đi, chỉ còn người và núi lặng lẽ nhìn nhau. Sự cô độc được đẩy tới tận cùng nhưng lại hóa thành niềm tri kỷ với thiên nhiên – một vẻ đẹp tĩnh lặng khác hẳn giọng hào sảng quen thuộc của Lý Bạch.
6/ Sơn trung vấn đáp (Trả lời câu hỏi trong núi)
Phiên âm:
Vấn dư hà sự thê bích san,
Tiếu nhi bất đáp tâm tự nhàn.
Đào hoa lưu thủy diểu nhiên khứ,
Biệt hữu thiên địa phi nhân gian.
Bản dịch thơ của Tản Đà (đăng báo Ngày Nay năm 1938):
Hỏi ta: ở núi làm chi?
Thong dong chẳng nói, cười khì cho vui.
Hoa đào theo bẵng nước trôi,
Có riêng trời đất, cõi người đâu đây.
Lời bình: Câu hỏi của người đời bị đáp lại bằng một nụ cười. Hoa đào trôi theo dòng nước gợi tích “đào nguyên”, nơi có “trời đất riêng” ngoài cõi tục. Bản dịch lục bát của Tản Đà thêm chất hóm hỉnh (“cười khì cho vui”) rất Việt Nam mà vẫn giữ được cái nhàn của nguyên tác.
7/ Tống hữu nhân (Tiễn bạn)
Phiên âm:
Thanh sơn hoành Bắc quách,
Bạch thủy nhiễu Đông thành.
Thử địa nhất vi biệt,
Cô bồng vạn lý chinh.
Phù vân du tử ý,
Lạc nhật cố nhân tình.
Huy thủ tự tư khứ,
Tiêu tiêu ban mã minh.
Bản dịch thơ của Tản Đà:
Chạy dài cõi Bắc non xanh,
Thành Đông nước chảy quanh thành trắng phau.
Nước non này chỗ đưa nhau
Một xa muôn dặm biết đâu cánh bồng!
Chia phôi khác cả mối lòng,
Người như mây nổi, kẻ trông bóng tà.
Vái nhau thôi đã rời xa,
Nhớ nhau tiếng ngựa nghe mà buồn teo.
Lời bình: Bài ngũ ngôn bát cú đối rất chỉnh: “núi xanh – nước trắng”, “mây nổi – bóng chiều”. Người đi như cánh cỏ bồng, như mây trôi; người ở như mặt trời lặn cứ dõi theo. Tiếng ngựa hí khi hai người vẫy tay chia tay là một chi tiết âm thanh khép lại bài thơ đầy dư vị. Theo chú thích trên Wikisource, chính Tản Đà sau đó đã đính chính chữ “vẫy tay” trong bản dịch thành “vái nhau”.
8/ Tương tiến tửu và Nguyệt hạ độc chước
Hai bài thơ dài thể hiện rõ nhất tính cách “Tửu Tiên” của Lý Bạch. Tương tiến tửu (Sắp mời rượu) mở đầu bằng hình ảnh sông Hoàng Hà từ trên trời đổ xuống, rồi vang lên lời tự tin nổi tiếng:
Thiên sinh ngã tài tất hữu dụng,
Thiên kim tán tận hoàn phục lai.
(Trời sinh ra tài ta ắt có chỗ dùng, nghìn vàng tiêu hết rồi lại có.) Còn Nguyệt hạ độc chước (Uống rượu một mình dưới trăng) có hai câu mà người yêu thơ Đường nào cũng nhớ:
Cử bôi yêu minh nguyệt,
Đối ảnh thành tam nhân.
(Nâng chén mời trăng sáng, cùng với bóng mình thành ra ba người.) Một mình mà thành “ba người” – nỗi cô đơn được hóa giải bằng trí tưởng tượng lãng mạn. Nhiều bài thơ khác của Lý Bạch có trong tuyển tập thơ Trung Quốc, thơ Đường.
Thơ Lý Bạch trong sách giáo khoa Ngữ văn
| Bài thơ | Lớp | Bộ sách | Vị trí |
|---|---|---|---|
| Xa ngắm thác núi Lư (Vọng Lư sơn bộc bố) | 8 (tập 2) | Cánh diều | Bài 7 – Thơ Đường luật, thực hành đọc hiểu |
| Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng | 9 (tập 1) | Kết nối tri thức | Bài 4 – Khám phá vẻ đẹp văn chương, thực hành đọc |
| Tảo phát Bạch Đế thành | 11 (tập 2) | Chân trời sáng tạo | Bài 6 – Sống với biển rừng bao la, đọc kết nối chủ điểm |
Trong chương trình trước năm 2018, học sinh lớp 7 đã quen với Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh và Xa ngắm thác núi Lư; bài tiễn Mạnh Hạo Nhiên từng học ở lớp 10. Để hiểu thêm đặc điểm thể thơ của các bài trên, bạn có thể đọc thơ Đường luật là gì.
Phong cách thơ Lý Bạch
- Lãng mạn, bay bổng: trí tưởng tượng phi thường với những hình ảnh cường điệu như thác nước “ba nghìn thước”, sông Ngân rơi “chín tầng trời”, Hoàng Hà “từ trên trời đổ xuống”.
- Tự do, phóng khoáng: đề cao cá tính, coi nhẹ công danh, say mê rượu, trăng và những cuộc ngao du.
- Giản dị mà hàm súc: nhiều bài tứ tuyệt dùng chữ rất thường mà dư âm sâu xa, như Tĩnh dạ tứ.
- Thiên nhiên hùng vĩ và tình bạn: núi Lư, Trường Giang, Tam Hiệp, núi Kính Đình… luôn gắn với tâm trạng; thơ tiễn bạn của ông là mẫu mực của thơ Đường.
Lời kết
Thơ Lý Bạch đã vượt qua hơn mười hai thế kỷ để vẫn sống trong trí nhớ người đọc Việt Nam, qua lớp học và qua những bản dịch tài hoa của Tản Đà, Ngô Tất Tố. Đọc Lý Bạch là được theo ông ngắm trăng, nhìn thác, tiễn bạn và cảm nhận một tâm hồn tự do hiếm có.
Xem thêm: 30 bài thơ Tản Đà hay nhất · Những bài thơ Nguyễn Du nổi tiếng · Những tác phẩm của Lỗ Tấn
Xem thêm: tác phẩm Shakespeare, thơ Nguyễn Công Trứ, Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ.