Thiên nhiên và con người trong truyện Đất rừng phương Nam là văn bản nghị luận văn học của nhà văn Bùi Hồng, mở đầu Bài 4 (Nghị luận văn học) trong sách Ngữ văn 7 Cánh diều tập một, trang 84–87. Bài viết tổng hợp nội dung văn bản, thông tin tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, hệ thống luận điểm, những điểm đặc sắc về nội dung lẫn nghệ thuật và sơ đồ tư duy để em ôn tập nhanh.
Nội dung văn bản Thiên nhiên và con người trong truyện Đất rừng phương Nam
Văn bản là những nhận xét của Bùi Hồng về cuốn truyện nổi tiếng của Đoàn Giỏi, được triển khai qua ba phần.
Phần đầu nhìn bao quát tác phẩm. Theo người viết, nhân vật của Đất rừng phương Nam thuộc đủ mọi tầng lớp, ngành nghề, trải dài từ đôi bờ sông Tiền, sông Hậu tới rừng U Minh và tận cùng đất mũi. Truyện viết theo lối chương hồi quen thuộc, người tốt kẻ xấu rõ ràng, tính cách hiện ra qua việc làm, dáng vẻ, lời ăn tiếng nói; lời văn giản dị, hợp với độc giả nhỏ tuổi.
Phần thứ hai bàn về tài viết về thiên nhiên và loài vật. Đoàn Giỏi là người hiểu sâu về muông thú, từng viết riêng nhiều cuốn sách về chúng. Trong truyện, ông chỉ dùng một ít vốn hiểu biết ấy mà đã khiến người đọc ngạc nhiên trước những con vật khổng lồ như “ba ba to bằng cái nia”. Không chỉ thế, ngòi bút của ông giàu chất thơ: cảnh rừng tràm U Minh rực nắng và dòng sông Năm Căn cuồn cuộn được dẫn ra như những minh chứng.
Phần thứ ba bàn về con người. Chỉ bằng vài nét, Đoàn Giỏi đã làm hiện lên dì Tư Béo, lão Ba Ngù. Người viết dừng lâu ở hai nhân vật ông Hai bán rắn và chú Võ Tòng: cùng cảnh nông dân bị cướp đoạt, cùng chống trả và ngồi tù, nhưng mỗi người chọn một con đường riêng. Từ đó, Bùi Hồng giải thích tính cách mạnh mẽ, phóng khoáng, nghĩa hiệp của người Nam Bộ bằng điều kiện sống ở một vùng đất mới khai phá, rồi kết luận bằng một câu đánh giá chung về giá trị của truyện.
Văn bản còn trong thời hạn bảo hộ nên bài chỉ trích vài cụm ngắn. Lời giải từng câu hỏi có tại bài Soạn bài Người đàn ông cô độc giữa rừng (đoạn trích liên quan) và bài soạn văn bản này trong cùng chuyên mục.
Thông tin tác giả Bùi Hồng
Bùi Hồng (1931 – 2012) tên khai sinh là Bùi Văn Hồng, quê ở xã Phù Việt, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Ông tham gia công tác từ những ngày đầu Cách mạng tháng Tám, làm công tác tuyên huấn ở quê nhà, rồi bắt đầu viết truyện kí và phê bình sách từ đầu thập niên 1950.
Học xong ngành Văn ở bậc đại học, từ năm 1962 đến năm 1992, ông gắn bó với Nhà xuất bản Kim Đồng – nhà xuất bản dành cho thiếu nhi – lần lượt làm biên tập viên, trưởng ban rồi tổng biên tập. Ông được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam năm 1984.
Bùi Hồng sáng tác nhiều thể loại: truyện kí (Trên đất Cẩm Bình), truyện đồng thoại (Cá rô ron không vâng lời mẹ), phê bình – tiểu luận (Hoa trái đầu mùa, Mười năm ghi nhận), chân dung và hồi ức. Nhiều năm làm sách cho thiếu nhi giúp ông am hiểu và có nhiều bài viết về văn học dành cho tuổi thơ, trong đó có bài bàn về Đất rừng phương Nam.
Về tác giả cuốn truyện được bàn luận, em đọc thêm bài Giới thiệu tác giả Đoàn Giỏi.
Thông tin tác phẩm Thiên nhiên và con người trong truyện Đất rừng phương Nam
Các mục sau đi lần lượt qua những điều cần nắm về văn bản.
Xuất xứ, hoàn cảnh ra đời
Văn bản được sách giáo khoa trích theo trang sachhay.org; nhan đề do người biên soạn sách đặt, phần lược bỏ được đánh dấu bằng dấu ba chấm trong ngoặc vuông. Đối tượng được bàn là tiểu thuyết Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi (in lần đầu năm 1957) – tác phẩm viết về cuộc phiêu lưu của bé An khắp vùng sông nước Tây Nam Bộ sau khi Nam Bộ kháng chiến bùng nổ.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: nghị luận văn học, tức bàn luận về một tác phẩm văn học.
- Phương thức biểu đạt chính: nghị luận, có kết hợp tự sự (kể lại chuyện nhân vật) và biểu cảm.
- Vấn đề bàn luận: cảnh sắc thiên nhiên cùng con người miền sông nước Cửu Long mà Đoàn Giỏi đưa vào truyện Đất rừng phương Nam, qua đó khẳng định tài năng của Đoàn Giỏi.
Bố cục văn bản có mấy phần?
Văn bản được đánh số thành 3 phần:
- Phần 1: những đặc điểm chung của truyện Đất rừng phương Nam (thế giới nhân vật, kết cấu, lời văn).
- Phần 2: vốn hiểu biết về loài vật và ngòi bút giàu chất thơ khi tả thiên nhiên của Đoàn Giỏi.
- Phần 3: nghệ thuật khắc họa con người Nam Bộ, đặc biệt là ông Hai bán rắn và chú Võ Tòng; câu kết đánh giá chung về tác phẩm.
Hệ thống ý kiến, lí lẽ, bằng chứng
- Ý kiến 1: truyện có thế giới nhân vật phong phú, kết cấu chương hồi dễ đọc. Bằng chứng: phạm vi hoạt động của nhân vật trải từ sông Tiền, sông Hậu tới mũi Cà Mau.
- Ý kiến 2: Đoàn Giỏi có vốn sống phong phú về loài vật và là “thi sĩ của đất rừng phương Nam”. Bằng chứng: các con vật khổng lồ; đoạn văn tả rừng U Minh, sông Năm Căn.
- Ý kiến 3: con người Nam Bộ được khắc họa sắc sảo chỉ bằng vài nét. Bằng chứng: chân dung dì Tư Béo, lão Ba Ngù, ông Hai, Võ Tòng; lí lẽ giải thích tính cách từ hoàn cảnh vùng đất mới.
Giá trị nội dung
- Làm nổi bật sức hấp dẫn của Đất rừng phương Nam: thiên nhiên Nam Bộ hoang sơ, kì vĩ và con người Nam Bộ gan góc, hào hiệp, sống trọn nghĩa tình.
- Khẳng định tác phẩm đã chạm tới cái tinh túy của đất và người vùng châu thổ Cửu Long.
- Giúp người đọc nhận ra văn học là cánh cửa đưa ta đến với cảnh sắc, con người và văn hóa của nhiều vùng miền.
Giá trị nghệ thuật
- Lập luận chặt chẽ, đi từ khái quát đến cụ thể; mỗi phần một ý kiến rõ ràng.
- Lí lẽ sắc gọn, bằng chứng chọn lọc, dẫn nguyên văn từ tác phẩm (phần in nghiêng).
- Thao tác so sánh hai nhân vật làm rõ cả nét chung lẫn nét riêng.
- Giọng văn tự nhiên, có cảm xúc, đôi chỗ dí dỏm, dễ gần với bạn đọc nhỏ tuổi.
Sơ đồ tư duy văn bản
Sơ đồ sau tóm tắt sáu nhóm kiến thức trọng tâm.
Lời kết
Khi ôn văn bản này, em cần nhớ: tác giả Bùi Hồng (1931 – 2012); văn bản nghị luận văn học bàn về truyện Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi; bố cục ba phần ứng với ba ý kiến; điểm nổi bật là cách dùng lí lẽ kết hợp bằng chứng và phép so sánh hai nhân vật ông Hai bán rắn, chú Võ Tòng. Đọc kĩ văn bản cũng giúp em hiểu sâu hơn đoạn trích Người đàn ông cô độc giữa rừng ở Bài 1.
Xem thêm: