Soạn bài Thiên nhiên và con người trong truyện Đất rừng phương Nam – Cánh diều 7

Phần 1 nêu khái quát đặc điểm gì của truyện Đất rừng phương Nam?

Trả lời: Phần 1 khái quát hai đặc điểm: (1) thế giới nhân vật rất đông đảo, thuộc nhiều tầng lớp, nhiều nghề nghiệp, như cả một xã hội được thu gọn, xuất hiện khắp vùng đất rộng từ hai triền sông Tiền, sông Hậu tới rừng U Minh và mũi Cà Mau; (2) truyện viết theo lối chương hồi quen thuộc: bối cảnh rõ ràng, người tốt kẻ xấu phân biệt rạch ròi, tính cách bộc lộ qua hành động, ngoại hình, lời nói; lời văn dễ hiểu, hợp với bạn đọc nhỏ tuổi.

Mở đầu phần 2, tác giả cho biết nhà văn Đoàn Giỏi có điểm mạnh gì?

Trả lời: Đoàn Giỏi rất am tường về muông thú trên rừng, dưới biển. Ông từng viết nhiều cuốn sách về muông thú, mỗi loài kể tới khoảng năm chục trang; điều ông kể không chỉ là kiến thức khoa học về loài, họ, tập tính mà còn là chuyện thật sống động, đan cài với truyền thuyết có nguồn gốc rõ ràng. Vốn sống ấy là thế mạnh nổi bật của nhà văn.

Phân biệt lí lẽ và bằng chứng của người viết.

Trả lời:

• Lí lẽ: những câu nêu nhận xét, đánh giá của người viết, chẳng hạn: trong tác phẩm, Đoàn Giỏi mới đưa vào truyện một phần nhỏ trong vốn hiểu biết mà đã liên tục làm người đọc bất ngờ; hơn thế, họ còn xúc động vì ngòi bút của ông giàu chất thơ.
• Bằng chứng: những chi tiết cụ thể lấy từ truyện: “ba ba to bằng cái nia”, kì đà to hơn cả xuồng, cá sấu nặng tới mức cả chục trai tráng mới khiêng được; các câu văn tả rừng U Minh và sông Năm Căn (phần in nghiêng).

Nói gọn: lí lẽ là lời giải thích, nhận định; bằng chứng là dẫn chứng có thật trong tác phẩm làm cơ sở để người đọc tin vào lí lẽ.

Những dòng chữ in nghiêng ở đoạn này lấy từ tác phẩm của ai?

Trả lời: Các dòng in nghiêng được trích từ chính tác phẩm Đất rừng phương Nam của nhà văn Đoàn Giỏi. Người viết dẫn nguyên văn để làm bằng chứng cho nhận xét về tài miêu tả thiên nhiên của Đoàn Giỏi.

Câu mở đầu phần 3 cho biết nội dung chính của phần này là gì?

Trả lời: Câu mở đầu nối ý thiên nhiên ở phần trước với ý mới: bên cạnh thiên nhiên rực rỡ, tràn đầy sức sống, Đoàn Giỏi còn cho thấy những con người Nam Bộ có nét riêng sắc sảo. Như vậy, phần 3 tập trung bàn về tài dựng chân dung người Nam Bộ của Đoàn Giỏi.

Những nhân vật nào được nhắc tới trong phần 3?

Trả lời: Phần 3 nhắc tới dì Tư Béo, lão Ba Ngù, ông Hai bán rắn (tía nuôi của An), chú Võ Tòng và vợ Tư Mắm (kẻ làm Việt gian); ngoài ra còn nhắc đến hai nhân vật văn học khác để so sánh là anh Pha và chị Dậu.

Chú ý các lí lẽ của tác giả giải thích về tính cách con người Nam Bộ.

Trả lời: Người viết giải thích tính cách con người Nam Bộ bằng điều kiện sống của họ:

• Phương Nam là miền đất còn mới, rừng hoang mênh mông, tôm cá chim muông dồi dào, nên người nông dân ở đây không cam chịu cảnh khốn cùng như những nhân vật nông dân đồng bằng Bắc Bộ (anh Pha, chị Dậu).
• Họ sống tự do hơn, nên khi gặp kẻ thù – cả giặc lẫn thú dữ – họ chống trả quyết liệt.
• Với bạn bè cùng cảnh ngộ, họ son sắt, thủy chung; tính cách hào hiệp, phóng khoáng.

Câu nào nêu đánh giá chung về truyện Đất rừng phương Nam?

Trả lời: Đó là câu kết của văn bản: “Có thể nói, Đất rừng phương Nam đã nói được cái tinh tuý của hồn đất, hồn người một vùng châu thổ Cửu Long Giang.”

Văn bản Thiên nhiên và con người trong truyện “Đất rừng phương Nam” bàn luận về vấn đề gì? Nhan đề của văn bản có liên quan như thế nào với vấn đề ấy?

Trả lời:

• Vấn đề được bàn luận: cách Đoàn Giỏi vẽ nên cảnh sắc và khắc họa con người Nam Bộ của Đoàn Giỏi trong truyện Đất rừng phương Nam, qua đó khẳng định giá trị của tác phẩm.
• Nhan đề nêu đúng và đủ hai đối tượng chính của bài bàn luận (thiên nhiên, con người) và phạm vi bàn luận (truyện Đất rừng phương Nam). Nói cách khác, nhan đề chính là vấn đề của văn bản được rút gọn.

Hãy dẫn ra một số ví dụ về lí lẽ và các bằng chứng được tác giả nêu lên trong bài viết Sách có bảng mẫu: cột lí lẽ nói Đoàn Giỏi chỉ dùng một phần rất nhỏ vốn sống mà vẫn khiến người đọc ngạc nhiên liên tục; cột bằng chứng nêu các con vật khổng lồ (ba ba, kì đà, cá sấu).

Trả lời:

Trong phần 3, tác giả đã so sánh hai nhân vật: ông Hai bán rắn và chú Võ Tòng. Dựa vào bài viết, em hãy chỉ ra những điểm giống nhau và khác nhau giữa hai nhân vật này.

Trả lời:

Theo em, mục đích chính của văn bản nghị luận trên là gì? Nội dung của các phần trong văn bản đã làm rõ được mục đích ấy như thế nào?

Trả lời:

• Mục đích: khẳng định giá trị của truyện Đất rừng phương Nam – tác phẩm đã thể hiện được cái hồn của đất và người vùng châu thổ sông Cửu Long – qua nghệ thuật tả thiên nhiên và khắc họa con người của Đoàn Giỏi.
• Phần 1 giới thiệu khái quát thế giới nhân vật và lối kết cấu của truyện, tạo nền cho các nhận xét phía sau.
• Phần 2 chứng minh vốn hiểu biết phong phú và chất thơ trong ngòi bút tả thiên nhiên, loài vật của Đoàn Giỏi.
• Phần 3 phân tích cách khắc họa con người, đặc biệt so sánh ông Hai và Võ Tòng, giải thích nguồn gốc tính cách người Nam Bộ, rồi kết lại bằng câu đánh giá chung.

Ba phần đi từ khái quát đến cụ thể, từ thiên nhiên đến con người, rồi khép lại bằng kết luận, nên mục đích của văn bản được làm rõ một cách thuyết phục.

Văn bản nghị luận này giúp em hiểu thêm được điều gì về đoạn trích Người đàn ông cô độc giữa rừng đã học ở Bài 1?

Trả lời: Văn bản cho em biết thêm lai lịch và số phận của chú Võ Tòng: một nông dân bị áp bức đến cùng đường, từng ngồi tù, mất con, mất vợ, rồi vào rừng sống cô độc; cái tên Võ Tòng là do người đời đặt. Em cũng hiểu vì sao chú vừa gan góc, dữ dằn bề ngoài lại vừa hào hiệp, sẵn lòng giúp người và theo cách mạng: đó là tính cách chung của những con người sống tự do giữa vùng đất mới. Ngoài ra, em biết thêm kết cục của Võ Tòng (hi sinh khi đánh ca nô giặc) và nhận ra Đoàn Giỏi đã pha trộn chất thực với chất huyền thoại khi xây dựng nhân vật này.

Văn bản Thiên nhiên và con người trong truyện “Đất rừng phương Nam” đã giúp em hiểu văn học góp phần mở rộng kiến thức về con người và thế giới xung quanh như thế nào?

Trả lời: Qua văn bản, em thấy một tác phẩm văn học có thể đưa người đọc đến những vùng đất mình chưa từng đặt chân tới. Đọc Đất rừng phương Nam, ta biết rừng tràm U Minh, sông Năm Căn, rừng đước, biết về những loài vật lạ như kì đà, cá sấu, ba ba khổng lồ; ta còn hiểu tính cách, lối sống, cách ứng xử của con người Nam Bộ và hoàn cảnh xã hội đã hun đúc nên tính cách ấy. Như vậy, văn học không chỉ đem lại cảm xúc mà còn là nguồn tri thức về thiên nhiên, lịch sử, văn hóa và con người, giúp ta hiểu và yêu thêm đất nước mình.