Bình dân học vụ là tên cuộc vận động dạy chữ cho toàn dân mà chính quyền mới khởi xướng chỉ vài ngày sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, với các lớp học không mất tiền dành cho người lớn chưa biết đọc, biết viết. Cụm từ này còn là tên Nha Bình dân học vụ, cơ quan lo việc ấy. Gần đây, tên gọi được dùng lại trong phong trào “Bình dân học vụ số” về kỹ năng số.
| Nghĩa ngắn | Việc dạy học cho người dân thường, trước hết là dạy chữ cho người mù chữ |
| Gốc từ | Hán Việt: bình dân 平民 (dân thường) + học vụ (công việc về học) |
| Thời điểm | Phát động tháng 9/1945, kéo dài trong nhiều năm sau đó |
| Loại từ | Danh từ; tên riêng của một phong trào và một cơ quan |
Bình dân học vụ: việc học của mọi người
Tách từng chữ ra, ý nghĩa của tên gọi hiện lên khá rõ. Bình dân 平民 là người dân thường, không chức tước; vụ 務 là việc, như trong “công vụ”, “nhiệm vụ”, nên học vụ là công việc về học hành. Bình dân học vụ, vì thế, là “việc học cho dân thường”, đối lập với lối học chỉ dành cho số ít người có điều kiện.
Trong sách lịch sử và báo chí, cụm từ được dùng theo hai cách. Viết hoa, nó là tên riêng của phong trào chống nạn mù chữ những năm 1945–1950 và của Nha Bình dân học vụ, cơ quan được lập ngày 8/9/1945 để điều hành phong trào. Viết thường, “lớp bình dân học vụ”, “đi học bình dân” là cách người thời ấy gọi những lớp xóa mù chữ ở làng xóm.
Vì sao phải mở phong trào này?
Khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, phần lớn người dân không biết chữ; các nguồn thống kê đưa ra con số từ hơn 90% đến khoảng 95% dân số mù chữ. Ngày 3/9/1945, ở buổi họp Chính phủ đầu tiên, Hồ Chí Minh nêu việc dạy chữ cho dân là một trong những việc cấp bách nhất, với câu nói được nhắc mãi về sau: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Cái dốt khi ấy được xếp ngang với giặc đói và giặc ngoại xâm, nên mới có cách nói “diệt giặc dốt”.
Lý do rất thực tế. Người không biết chữ không đọc được báo, không tự xem được giấy tờ của mình, khó tham gia việc làng việc nước. Muốn dân hiểu quyền lợi và bổn phận, trước hết dân phải đọc được chữ quốc ngữ.
Kết quả đến nhanh hơn nhiều người tưởng. Theo các số liệu thường được dẫn, chỉ sau khoảng một năm đã có gần 75.000 lớp học và hơn 2,5 triệu người biết đọc, biết viết. Khi số người biết chữ tăng lên, việc học không dừng lại mà chuyển dần sang hệ thống bổ túc văn hóa, giúp người lớn học tiếp lên cao hơn.
Một lớp bình dân học vụ trông ra sao?
Lớp học không cần trường. Đình làng, sân chùa, gian nhà rộng của một gia đình trong xóm, chỗ nào ngồi được là thành lớp. Học viên phần đông là nông dân, công nhân, nên lớp thường mở vào buổi tối, sau giờ làm.
- Thầy cô là người biết chữ trong làng. Lời kêu gọi khi ấy rất giản dị: ai biết chữ thì dạy cho người chưa biết, ai chưa biết thì gắng học. Nhiều thầy cô dạy không lương.
- Thiếu giấy bút thì viết lên đất. Có nơi dùng phấn hoặc than viết chữ ngay xuống nền đất.
- Học chữ bằng vần vè. Những câu vè ngắn giúp người lớn tuổi nhớ mặt chữ, nhớ cách ráp vần.
- Kiểm tra ngay ở cổng chợ. Một số làng đặt bảng chữ ở lối vào chợ; ai đọc được thì đi cổng chính, chưa đọc được thì phải đi lối khác, vừa ngượng vừa có thêm lý do để đi học.
- Cổ động bằng trống và lời hô. Thanh niên đi khắp xóm đánh trống, rủ bà con ra lớp.
Chính những cách làm mộc mạc ấy biến việc học chữ thành chuyện chung của cả xóm, chứ không còn là nỗi ngượng riêng của người lớn tuổi chưa biết đọc.
Từ lớp xóa mù chữ đến học suốt đời
Với học sinh, bình dân học vụ là một dẫn chứng gọn cho các đề nghị luận về việc học. Nó cho thấy việc học không phải đặc quyền của tuổi trẻ hay của người khá giả: những người ba bốn mươi tuổi, tay còn lấm bùn, vẫn ngồi đánh vần từng chữ. Ý ấy gần với chuyện phổ cập giáo dục cho mọi người dân, và với tinh thần tự học không đợi ai nhắc của những người tìm tòi suốt đời.
Tên gọi cũ cũng được dùng lại theo nghĩa mới. Ngày 26/3/2025, Thủ tướng Chính phủ phát động phong trào “Bình dân học vụ số”, kèm nền tảng học trực tuyến, nhằm phổ biến kiến thức và kỹ năng số cho mọi người dân. Chữ “số” ở đây là số hóa: lần này người ta không học đánh vần mà học dùng điện thoại, máy tính và các dịch vụ trực tuyến.
Khi trích dẫn trong bài văn, nên phân biệt rõ hai thời kỳ: “phong trào Bình dân học vụ năm 1945” và “phong trào Bình dân học vụ số năm 2025”. Gộp lẫn hai mốc này là lỗi dẫn chứng khá dễ gặp.
Bình dân học vụ qua mấy cách gọi
Bình dân học vụ nghĩa là gì nếu dịch từng chữ?
Bình dân là dân thường, học vụ là công việc về học. Ghép lại, bình dân học vụ là việc tổ chức học tập cho người dân thường, trước hết là dạy chữ cho người chưa biết chữ.
Nha Bình dân học vụ là cơ quan gì?
Đó là cơ quan được Chính phủ lâm thời lập ngày 8/9/1945 để tổ chức, điều hành phong trào xóa mù chữ trên cả nước, như mở lớp, đào tạo người dạy và soạn tài liệu học.
Phong trào bình dân học vụ kéo dài bao lâu?
Giai đoạn sôi nổi nhất là những năm đầu sau 1945, rồi tiếp tục trong kháng chiến. Về sau, việc xóa mù chữ và nâng trình độ cho người lớn được nối tiếp bằng hệ thống bổ túc văn hóa.
Bình dân học vụ số là gì?
Là phong trào được phát động năm 2025 nhằm giúp mọi người dân có kiến thức, kỹ năng số cơ bản. Tên gọi mượn lại phong trào năm 1945, thay việc xóa mù chữ bằng việc xóa “mù” công nghệ.