Học vấn là vốn hiểu biết, tri thức một người tích lũy được nhờ học tập, cả ở trường lẫn ngoài trường. Trong giấy tờ, cụm trình độ học vấn lại hẹp hơn: nó chỉ bậc học phổ thông mà người đó đã học xong, như 9/12 hay 12/12. Hai cách hiểu này hay bị lẫn, nhất là khi điền hồ sơ xin việc.
| Nghĩa ngắn | Những hiểu biết, tri thức có được nhờ học tập |
| Gốc từ | Hán Việt 學問: học (học tập) + vấn (hỏi) |
| Loại từ | Danh từ |
| Đồng nghĩa | Học thức; gần nghĩa: tri thức, kiến thức |
Vì sao học vấn có chữ vấn?
Chữ 學 (học) thì ai cũng biết. Chữ đáng chú ý là 問 (vấn), mà Thiều Chửu giảng trước hết là hỏi, hỏi điều mình chưa biết để nhờ người khác giải cho; cũng chữ ấy có trong vấn đáp, chất vấn, phỏng vấn. Như vậy, theo mặt chữ, học vấn là vừa học vừa hỏi. Người Việt cũng có từ học hỏi mang đúng tinh thần đó, và từ điển Hán Nôm ghi một nghĩa của 學問 là chính việc học hỏi, tìm tòi.
Trong tiếng Việt, học vấn được hiểu là kết quả của quá trình ấy: những hiểu biết, tri thức nhờ học tập mà có. Từ điển tiếng Việt cho hai ví dụ rất gọn: kiểm tra trình độ học vấn, có học vấn cao, và ghi từ đồng nghĩa là học thức. Mấy kết hợp quen dùng khác:
- Bà nội tôi học vấn chỉ đến lớp bình dân học vụ, nhưng thuộc lòng cả trăm câu Kiều.
- Anh ấy là người có học vấn uyên bác về sử học.
- Mẫu đơn yêu cầu ghi rõ trình độ học vấn và chuyên ngành đào tạo.
Câu đầu cho thấy học vấn theo nghĩa giấy tờ có thể thấp, trong khi hiểu biết thật của một người lại rộng hơn nhiều.
Học vấn, học vị, bằng cấp: đừng dùng lẫn
| Từ | Chỉ điều gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Học vấn | Vốn hiểu biết có nhờ học tập, theo nghĩa rộng | Một người có học vấn sâu rộng |
| Trình độ học vấn | Bậc học phổ thông đã hoàn thành | Học vấn 12/12 |
| Trình độ chuyên môn | Mức đào tạo nghề, chuyên ngành sau phổ thông | Trung cấp điện, cử nhân kế toán |
| Học vị | Danh vị do cơ sở đào tạo cấp khi hoàn thành chương trình | Thạc sĩ, tiến sĩ |
| Bằng cấp | Giấy chứng nhận kết quả học tập | Bằng tốt nghiệp đại học |
Gần nghĩa với học vấn là học thức và tri thức. Tri thức nghiêng về phần hiểu biết đã được hệ thống hóa của loài người, chuyện mà bài giải nghĩa hai chữ tri thức bàn kĩ; còn những điều biết được qua học và trải nghiệm thì thường gọi là kiến thức. Trái nghĩa với người có học vấn là thất học, mù chữ, dốt nát; từ vô học lại hay dùng để chê cách cư xử thiếu văn hóa hơn là chê ít chữ.
Chu Quang Tiềm và con đường của học vấn
Học sinh gặp hai chữ học vấn ngay câu mở đầu của văn bản bài nghị luận Bàn về đọc sách của Chu Quang Tiềm (theo bản dịch in trong sách giáo khoa):
“Học vấn không chỉ là chuyện đọc sách, nhưng đọc sách vẫn là một con đường quan trọng của học vấn.”
Câu văn tách bạch hai điều. Học vấn rộng hơn sách: nó còn đến từ quan sát, làm việc, hỏi han. Nhưng sách là nơi giữ lại thành quả mà bao nhiêu thế hệ đã gom góp, nên bỏ qua sách thì tự đóng một cánh cửa lớn. Tác giả còn khuyên đọc ít mà kĩ hơn là đọc nhiều mà lướt; học vấn không đo bằng số đầu sách đã đi qua tay.
Học vấn cao có làm nên người tốt?
Đây là câu hỏi hay được đặt ra trong đề nghị luận xã hội, và đáp án thường không đơn giản là “có”. Vài ý có thể triển khai:
- Học vấn mở rộng tầm nhìn: người hiểu biết nhiều dễ thấy được hệ quả của việc mình làm, ít bị lừa, ít cực đoan.
- Nhưng học vấn không thay được đạo đức: có người học cao vẫn gian dối; lời dạy “tiên học lễ, hậu học văn” đặt nết người trước chữ nghĩa.
- Bằng cấp không bằng học vấn thật: tấm bằng chỉ chứng nhận một chặng; học vấn là thứ phải nuôi tiếp sau khi ra trường.
- Liên hệ bản thân: đọc sách mỗi ngày, hỏi khi chưa hiểu, rèn thói quen tự học không cần ai nhắc nhở.
Chữ vấn ở đầu bài vẫn là chìa khóa: một người ngừng hỏi thì học vấn của họ cũng dừng ở đó, dù trên tường treo bao nhiêu tấm bằng.
Học vấn trong hồ sơ xin việc và trong đời
Trình độ học vấn là gì?
Là bậc học cao nhất trong hệ giáo dục phổ thông mà một người đã hoàn thành. Học hết lớp 9 thường ghi 9/12, tốt nghiệp lớp 12 ghi 12/12. Các bậc trung cấp, cao đẳng, đại học trở lên thường được ghi ở mục trình độ chuyên môn.
Học vấn tiếng Anh là gì?
Theo nghĩa vốn hiểu biết có thể dịch là learning hoặc knowledge; nghĩa học thuật sâu dùng scholarship. Mục “trình độ học vấn” trong CV tiếng Anh thường đề là Education hoặc Educational background.
Học vấn và học thức có giống nhau không?
Từ điển coi hai từ là đồng nghĩa và trong phần lớn câu có thể thay cho nhau. “Học thức” nghe trang trọng hơn một chút, hay đi trong cụm “người có học thức”.
Người có học vấn cao là người như thế nào?
Là người có vốn hiểu biết rộng và sâu nhờ học tập lâu dài, thường kèm khả năng suy xét, lập luận. Học vấn cao không đồng nghĩa với nhiều bằng cấp, cũng không bảo đảm người đó cư xử tốt.