Thâm thúy là sâu sắc về tư tưởng và hiểu biết, nhìn ra được ý nghĩa nằm sâu bên dưới sự việc. Từ này thường đi với lời nói, câu văn, nhận xét, cách nghĩ: câu nói thâm thúy, một học giả thâm thúy. Người thâm thúy là người nói ít mà trúng, nghe qua tưởng đơn giản, ngẫm lại mới thấy nhiều tầng. Từ này viết “thâm thúy” hay “thâm thuý” đều được, chỉ khác chỗ đặt dấu.
| Nghĩa | Sâu sắc, sâu xa về tư tưởng, học thuật, cách nhìn |
| Gốc từ | Hán Việt 深邃: thâm (sâu) + thúy (sâu xa, thăm thẳm) |
| Loại từ | Tính từ |
| Sắc thái | Khen, trang trọng, hay gặp trong văn viết |
Thâm thúy: hai chữ cùng chỉ độ sâu
Cả hai chữ trong thâm thúy đều nói về chiều sâu, nên ghép lại thành một từ nhấn đôi. Chữ thâm (深) thuộc bộ thủy, nghĩa gốc là sâu, như trong thâm uyên (vực sâu), thâm sơn (núi sâu); từ đó mới có nghĩa sâu kín, lâu dài như thâm tình, thâm niên.
Chữ thúy (邃) ít gặp hơn. Trong chữ này có bộ phận 穴 là cái hang, và nghĩa của nó là sâu xa, thăm thẳm. Từ điển Hán Việt giảng cả cụm 深邃 là “sâu xa”; tiếng Việt giữ lại nghĩa ấy nhưng dồn về chiều sâu của trí tuệ.
Đừng lẫn chữ thúy này với chữ thúy 翠 trong tên Thúy Kiều, Thúy Vân. Chữ 翠 nghĩa là màu xanh biếc, hoàn toàn khác. Người Việt đọc hai chữ giống nhau nhưng nghĩa thì mỗi chữ một ngả.
Một nhận xét thế nào thì gọi là thâm thúy?
Theo từ điển, thâm thúy là sâu sắc về tư tưởng và học thuật; ví dụ quen là nhà học giả thâm thúy. Trong lời nói hằng ngày, từ này được dùng rộng hơn, cho bất cứ lời nào chạm tới bản chất của vấn đề. Có thể nhận ra ba nét:
- Ngắn mà nhiều tầng: câu nói chỉ vài chữ nhưng nghĩ thêm lại thấy ý mới.
- Nhìn xuyên bề mặt: thấy cái nguyên nhân hay cái lẽ phía sau, chứ không chỉ kể lại điều ai cũng thấy.
- Không phô trương: cái sâu nằm trong ý, không nằm ở từ ngữ đao to búa lớn.
Ví dụ: Bà nội chỉ nói một câu rất thâm thúy: “Cây ngay thì không sợ chết đứng, nhưng cũng phải biết đứng chỗ nào.” Hay trong giờ văn: Lời bình của bạn ấy về cái kết truyện khá thâm thúy, cả lớp phải đọc lại đoạn cuối.
Thâm thúy, sâu sắc, thâm hiểm: chữ “thâm” rẽ hai ngả
| Từ | Ý chính | Sắc thái |
|---|---|---|
| Thâm thúy | Sâu sắc về tư tưởng, hiểu biết | Khen, trang trọng |
| Sâu sắc | Đi vào bản chất; cũng chỉ tình cảm sâu nặng | Khen, dùng rộng hơn |
| Uyên thâm | Hiểu biết rộng và sâu, thường nói về học vấn | Khen, rất trang trọng |
| Thâm hiểm | Kín đáo mà độc ác, hại người ngầm | Chê, nặng |
| Hời hợt, nông cạn | Chỉ thấy bề ngoài, thiếu chiều sâu | Trái nghĩa |
Chữ “thâm” một mình còn mang nghĩa xảo quyệt, ác ngầm, như khi ai đó bảo “ông ấy thâm lắm”. Vì vậy khen ai “thâm thúy” là khen, còn chê ai “thâm” là chê; thêm một chữ là đổi hẳn chiều. Gần nhất với thâm thúy là sâu sắc; muốn rõ các nét nghĩa của từ này, xem bài nghĩa của chữ sâu sắc. Khác nhau ở chỗ sâu sắc dùng được cho tình cảm (“tình bạn sâu sắc”), còn thâm thúy gần như chỉ dành cho trí tuệ và lời nói.
Thâm thúy trong tục ngữ và trang truyện
Kho tục ngữ là nơi dễ tìm những câu thâm thúy nhất. Tốt gỗ hơn tốt nước sơn chỉ có năm chữ, nói về đồ vật mà ý thật là chuyện con người: phẩm chất bên trong quý hơn vẻ ngoài. Uống nước nhớ nguồn cũng vậy, một hình ảnh nhỏ gói cả một lẽ sống.
Truyện cổ tích cũng có những cái kết thâm thúy kiểu ấy. Truyện của An-đéc-xen về cô công chúa thật bị thử bằng một hạt đậu đặt dưới hai mươi tấm nệm nghe như chuyện vui, nhưng đọc kĩ lại thấy lời trêu nhẹ về sự kiểu cách; truyện có ở bài truyện Nàng công chúa và hạt đậu. Ai thích những câu ngắn gọn mà nhiều ý của người Trung Hoa có thể đọc thêm tuyển câu nói hay bằng tiếng Trung.
Một lưu ý khi viết văn: đừng tự khen câu của mình là “thâm thúy”. Từ này đẹp nhất khi người đọc dùng để nói về câu của người khác.
Thâm thúy dùng sao cho khéo?
Người thâm thúy là người như thế nào?
Là người suy nghĩ có chiều sâu, nói ít nhưng nói trúng, thường nhìn ra cái lẽ phía sau sự việc. Họ không cần nói to hay dùng chữ khó mà lời vẫn khiến người nghe phải ngẫm.
Câu nói thâm thúy là gì?
Là câu nói ngắn mà chứa ý sâu xa, nghe một lần hiểu nghĩa đen, nghĩ thêm mới thấy nghĩa bóng. Tục ngữ, danh ngôn và những lời đúc kết kinh nghiệm thường thuộc loại này.
Thâm thúy tiếng Anh là gì?
Thường dịch là profound hoặc deep; nói về một nhận xét sắc mà sâu có thể dùng insightful hay penetrating.
Viết thâm thúy hay thâm thuý mới đúng?
Cả hai đều đúng, đây là hai cách đặt dấu thanh trên vần “uy”. Trong một bài viết nên chọn một cách và dùng thống nhất.